Het verraad heeft een gezicht

Beeld uit de Tweede Wereldoorlog: bij een razzia in Amsterdam worden Joodse inwoners weggevoerd.

Het verraad van Joden door Joden in de Tweede Wereldoorlog is een netelig onderwerp. De journalist Sytze van der Zee gaat er gewetensvol mee om.

Een van de nooit opgeloste raadsels uit de Tweede Wereldoorlog is het ’Verraad van het Achterhuis’. Wie heeft of hebben Anne Frank, haar zuster, haar ouders en de andere medebewoners in augustus 1944 verraden aan de Duitsers?

We weten het nog steeds niet. Er waren wel enkele kandidaten, maar die vielen uiteindelijk af wegens gebrek aan bewijs. En er is wel eens gesuggereerd dat Otto Frank, Anne’s vader, die de oorlog als enige heeft overleefd, meer zou weten, maar uit nooit nader verklaarde motieven verkozen heeft te zwijgen.

Dit is natuurlijk een vruchtbare voedingsbodem voor speculaties. Met enige regelmaat zijn er de afgelopen decennia boeken verschenen van journalisten en andere zelfverklaarde deskundigen die wisten wie Anne en haar medebewoners naar de vernietigingskampen van de nazi’s heeft gestuurd. Al hun ’bewijzen’ werden meestal binnen een dag na verschijnen weerlegd door echte experts, maar dat spoorde volgende ’ontdekkers’ alleen maar aan nu voor eens en altijd de identiteit van de ware schuldige te onthullen.

Je zou Sytze van der Zee onrecht doen door hem op te nemen in deze rij charlatans. Ook hij denkt te weten wie het verraad op zijn geweten heeft maar zijn reconstructie is op het eerste gezicht overtuigender dan die van andere ’onthullers’. Inderdaad wijst veel op Ans van Dijk, de Joodse verraadster die na de oorlog ter dood is veroordeeld, maar honderd procent zeker is het allerminst. Naast alle waarschijnlijkheden zijn er toch te veel onzekerheden voor een waterdichte bewijsvoering.

Van der Zee’s boek, ’Vogelvrij, de jacht op de Joodse onderduiker’ is een mengeling van geschiedschrijving en persoonlijk getinte reportage. De auteur beschrijft uitvoerig, hoe hij, zoon van een ’foute’ Nederlander, wordt benaderd door een lotgenoot, die ’zeker’ weet dat zijn vader de verrader van het Achterhuis is. Het is het begin van een reeks verwikkelingen rond deze door het oorlogsverleden van zijn vader uit het lood geslagen Ton Ahlers, die ten slotte uitlopen in de constatering dat Ahlers senior niet de dader kan zijn.

Dat had de aanleiding moeten zijn om de zaak te laten rusten, schrijft Van der Zee, maar hij kon het niet. Zijn fascinatie met het kwaad en het verraad, de ’evilness van de nazi’s’, stond het niet toe. Hij besloot een boek te schrijven over meer dan het verraad van het Achterhuis. Dat zou de slotakte worden van een breder drama, de jacht op de Joodse onderduiker.

De Nederlanders hebben, afgezien van het verzet, hun Joodse medeburgers op grote schaal in de steek gelaten. Van der Zee laat in zijn voorwoord de feiten spreken. zeventig procent van de 140.000 Joden is vermoord, veel meer dan in Belgie (42 procent), Frankrijk (36) en het fascistische Italië (17). Het is een percentage dat dichter ligt bij dat van traditioneel antisemitische landen in Oost-Europa als Polen (89 procent), Hongarije (82), Oekraïne (60) en Wit-Rusland (65).

„In Nederland liep het geweldig”, aldus de chef-uitvoerder van de Holocaust, Adolf Eichmann. Zijn collega in Nederland, Wilhelm Harster, noemde tijdens zijn proces vier redenen waarom de deportaties ’zo geweldig’ liepen:

1: het perfecte registratiesysteem, waarbij Joden als zodanig werden geregistreerd en op hun persoonsbewijzen een vette J kregen gestempeld.

2: de concentratie van Joden, voornamelijk in Amsterdam.

3: de kopgeldpremies.

4: de ’gunstige’ ligging tussen Duitsland en bezet België.

Dat hielp, maar de voornaamste reden was dat de Duitsers hier meedogenlozer te werk gingen dan in de rest van West-Europa en daarbij konden rekenen op de onverschilligheid en het ’gebrek aan morele en mentale weerbaarheid’ van de bevolking.

Tegen deze achtergrond beschrijft Van der Zee de rol van de diverse actoren in het drama. De plot is in grote lijnen bekend. We weten dat veel politiemannen zonder scrupules meededen aan de jacht op de Joodse onderduikers. De hoogste SS-man en politiebaas in Nederland, Rauter, was vol lof over de inzet van de Amsterdamse dienders. „Ze arresteren dag en nacht honderden Joden. Het enige gevaar is dat ze zich soms verrijken aan Joodse eigendommen.”

We weten ook dat veel Nederlanders bereid waren voor een premie, kopgeld - eerst 2,50 later oplopend tot veertig gulden (omgerekend een kleine driehonderd euro) - Joden te verraden. En we weten eveneens dat ook Joden niets menselijks vreemd is en dat sommigen hun geloofsgenoten hebben verraden.

De kracht van ’Vogelvrij’ zit vooral in Van der Zee’s vermogen om het verraad een gezicht te geven. Hij voert van elke groep een aantal vertegenwoordigers ten tonele van wie hij de activiteiten nauwgezet inventariseert. Het resultaat is een catalogus van de duistere eigenschappen van onze soort: wreedheid, hebzucht, rancune, cynisme, opportunisme. Ook dat wisten we natuurlijk al, maar het blijft verbijsterende en deprimerende lectuur.

Het verraad van Joden door Joden is een heikel onderwerp. Joodse chroniqueurs als Lou de Jong, Presser Sijes en Belifante hebben het wel aangestipt maar niet uitgediept, aldus Van der Zee. Naar de reden van die terughoudendheid kunnen we alleen maar gissen. Schaamte en angst voor een hernieuwd antisemitisme hebben daarbij een rol gespeeld, vermoedt hij.

Het is in dit verband van belang te onderstrepen dat er een wezenlijk verschil is tussen de positie van Joodse en niet-Joodse verraders. Van der Zee doet dat ook. De niet-Joden konden doorgaans een vrije keuze maken; de Joden werden voor de keus gesteld: deportatie of verraad. Maar bij alle begrip voor dit duivelse dilemma, sommige verraders zoals Ans van Dijk pleegden hun verraad met grote overgave. Het is gedrag en het zijn motieven, zie boven, die we ook bij Nederlandse verraders aantreffen, maar je kunt je voorstellen dat het voor Joden extra pijnlijk moet zijn.

Van der Zee heeft dit gewetensvol gedocumenteerd. De boodschap is onaangenaam, maar dat mag de boodschapper niet aangerekend worden. Toch is dat gebeurd. In NRC Handelsblad suggereert columniste Elsbeth Etty dat er bij Van der Zee, zoon van een NSB’er immers, sprake zou kunnen zijn van „een, mogelijk onbewust, streven in de kwestie van ’goed’ en ’fout’ het onderscheid tussen daders en slachtoffers te relativeren”.

In een recensie in de Volkskrant werd ’Vogelvrij’ vernietigend beoordeeld. Van der Zee zou het verraad door Joden buiten alle proporties hebben opgeblazen. Hij had ’meer dan 120’ Joodse verraders weten te vinden. „Dat is minder dan een promille” van de Joodse bevolking, aldus Anet Bleich. Dat is waar, maar daar uit afleiden dat Van der Zee zou proberen de ’geschiedenis te herschrijven’, is op zijn zachtst gezegd overdreven. Hij heeft weinig anders gedaan dan een tragisch maar onderbelicht aspect van de Jodenvervolging aan de orde stellen. En Bleichs conclusie dat Van der Zee mee zou doen aan de ’vergrijzing’ van Nederland in de Tweede Wereldoorlog (niemand was echt goed (wit) en niemand was echt fout (zwart)) en ’dat spelletje tot walgens toe meespeelt’, klopt al helemaal niet. Van der Zee is heel helder in zijn stellingname. Verraad is niet grijs, ook al gelden er voor de meeste Joodse verraders verzachtende omstandigheden.

Dat wil niet zeggen dat ’Vogelvrij’ zonder gebreken is. Het deel over Ton Ahlers is veel te lang en het boek had gewonnen aan meer analyse en sociaal-historische context. Maar als een toegankelijk relaas van een zwarte episode heeft het zonder meer zijn verdienste.

De bij een razzia opgepakte Joden worden weggevoerd naar het Muiderpoortstation in Amsterdam-Oost. ( FOTO ANP) Beeld ANP
Beeld uit de Tweede Wereldoorlog: bij een razzia in Amsterdam worden Joodse inwoners weggevoerd. (FOTO ANP) Beeld ANP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden