BoekrecensieRoman

Het verleden dat aan je vingers kleeft

Jakub Malecki laat de verschrikkelijke geschiedenis meeklinken in Poolse levens.

Als een roman begint met twee jongetjes die muntjes op de treinrails leggen en een wedstrijd doen wiens zloties in de mooiste vormen onder de wielen van de trein vandaan zullen springen, dan kun je het al bijna raden. Die plek, die trein, die rails gaan een cruciale rol spelen in het leven van de vrienden. Maar op die warme zomerdag in 2002, ‘de dag waarop alles een einde nam’, heeft de zevenjarige Szymek daar nog geen idee van. Het is de dag waarop hij zijn ouders zal verliezen en in het huis van zijn oma, Tośka, aan een nieuw leven moet beginnen. Vanaf dat moment ontvouwt zich een sprookjesachtige roman, in een prachtige stijl geschreven en mooi vertaald, waarin we twee met elkaar verstrengelde levens volgen: dat van Szymek, die in het boek opgroeit tot volwassen man, en dat van Tośka, met wie we terugkeren naar haar verleden.

‘Roest’ is de negende roman van Jakub Malecki (1982). Hij groeide op in Kolo, een stad in het centrum van Polen. In zijn vaderland wordt hij gezien als een vertegenwoordiger van de ‘plattelandsliteratuur’, waarbinnen je ook een auteur als de in Nederland veelgelezen Wieslaw Myśliwski zou kunnen plaatsen. Boeken die zich in afgelegen dorpen en in pastorale landschappen afspelen met altijd die verschrikkelijke Poolse geschiedenis op de achtergrond. ‘Ik ben nooit in de grote geschiedenis geïnteresseerd geweest’, zegt Malecki in een interview, ‘behalve als het door het raam van een huis op het platteland naar binnen komt’. Ook in deze roman pulseert de geschiedenis voortdurend op de achtergrond: natuurlijk de oorlog, vooral de oorlog, maar ook de dancings, de augurken en de Fiatjes 126 uit de communistische tijd, en de strips, de hypermarkets en de grote Warschause popconcerten uit Szymeks kindertijd.

Pistool in het koekblik

Szymek is aan het begin van het boek nog te jong om zich van de grote geschiedenis bewust te zijn. Nadat hij op de begrafenis van zijn ouders heeft gehoord dat Onze Lieve Heer ze heeft meegenomen, verbergt hij zijn speelgoed in de wasmachine en bindt hij zijn been vast aan de verwarming om te voorkomen dat Onze Lieve Heer ook zijn speelgoed of hemzelf zal meenemen. Tośka laat hem begaan. Ook zij, de oma die twee vingers mist, draagt haar trauma’s met zich mee en heeft manieren bedacht om zich veilig te wanen. Het pistool dat ze in een koekblik bewaart en waarmee ze Onze Lieve Heer dood kan schieten, is er daar maar een van.

In haar leven is de oorlog nog volop aanwezig. Kan haar levensgeschiedenis haar kleinzoon behoeden voor zijn eigen fouten? Misschien wel, maar als hij op schoolreisje gaat naar Chelmno, ‘het saaiste schoolreisje van alle schoolreisjes’, kan ze hem niet duidelijk maken waarom ze hem dat wil verbieden. Hoe zou ze hem ook kunnen vertellen over de misselijkmakende geur van de Joden die daar verbrand werden? Hoe zou ze met hem moeten delen dat Karol, haar grote liefde en Szymeks grootvader, die de moord op de Joden vanuit de struiken heeft liggen observeren, uiteindelijk niet heeft kunnen leven met de aanblik van wat hij gezien heeft?

Roest dat aan je vingers blijft kleven

Szymek groeit op, wordt verliefd, krijgt een baan, een kind is op komst. En toch wordt zijn leven en dat van Tośka en het leven van alle anderen in deze roman getekend door verlies: verlies van ouders, van vingers, je naam, je bruidegom, je stem.

‘Het bezitten van de hele wereld voor zichzelf leek hem iets buitengewoons’, laat Malecki een van zijn personages denken. Maar dat is nu juist onmogelijk. Niets is van jezelf, alles wordt van generatie op generatie overgedragen, een spoorlijn die door alle levens loopt. Met treinen die gedeporteerde Polen vervoeren, kinderen met zich meenemen, geliefden uit het verleden laten terugkomen, muntjes plat­rijden, scharnieren tot vlinders omtoveren. Het verleden is als roest dat aan je vingers blijft kleven als je het eenmaal hebt aangeraakt: dat is de onontkoombare boodschap van deze filmische roman.

Oordeel: prachtig geschreven, sprookjesachtige roman.

Jakub Malecki
Roest
Vert. Karol Lesman
Querido; 288 blz. € 20

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden