Review

Het verhaal van een enkeling is ook het verhaal van de mensheid

Marcel Möring: In Babylon. Meulenhoff, Amsterdam; 480 blz. %% ¿ 75 (gebonden), ¿ 55 (paperback).

Möring is een schrijver die van naakt realisme niet veel moet hebben, daarvan getuigden zijn vorige boeken ook al. 'In Babylon' is haast een voortdurende illustratie van zijn gelijk. De spreker in het boek, Nathan Hollander, is van beroep sprookjesverteller, bovendien is hij een dagdromer met een enorm geheugen, die zich geschiedenissen uit zijn eigen leven maar ook uit die van zijn voorzaten, voor de geest haalt, steeds opnieuw als verhalen. Over de grenzen van tijd en ruimte heen onderhoudt hij zelfs een spiritueel contact met twee van zijn allang gestorven familieleden, de zeventiende-eeuwers oom Chaim en neef Magnus, die hem op hun beurt ook weer met verhalen over hun eigen leven en met jiddische anekdotes bezighouden.

Geen wonder dus dat als Nathan, bij wijze van erfenis, het huis van zijn oom Herman krijgt in ruil voor een over deze Herman te schrijven biografie, hij het biografische, levensbeschrijvende karakter van die onderneming ver achter zich laat, en integendeel een boek schrijft dat steeds uitwegen zoekt en zich door de tijd heen boort om het totaal en niet het eenmalige bestaan te vangen. “Zo gaat het. Het leven is alsof je in een augustusnacht naar de vallende sterren kijkt. Ze duiken op uit het niets, trekken een spoor van licht door het donker en verdwijnen dan weer. Onze verhalen suggereren altijd dat je een gebeurtenis van het begin tot het einde meemaakt, maar wat we zien is dat korte oplichtende spoor. Wat daarvoor gebeurde, en daarna, dat weten we niet.”

'In Babylon' is een boek vol van zulke sporen, beelden die even optreden en dan weer verdwijnen maar bij elkaar een completer panorama geven dan een chronologische geschiedenis had kunnen doen.

Nathan Hollander zit samen met Nina, de onechte dochter van zijn broer Zeno, door een winterstorm opgesloten in het huis van zijn overleden oom Herman. Behalve dat de titel natuurlijk naar de babylonische ballingschap van het joodse volk, in casu de familie Hollander (in die naam zelf zit al zoveel samengebald!), verwijst, heeft ze dus eveneens te maken met Nathans actuele situatie. Ook dat illustreert als het ware de stelling van Möring: het verhaal van een enkeling is ook het verhaal van een volk, de mensheid. Dat de familie Hollander uit klokkenmakers bestaat is daarbij geen toeval, immers die kennen uit hoofde van hun beroep de tijd en haar relativiteit als geen ander.

De opzet van 'In Babylon' is klassiek. Opgesloten in het ingesneeuwde huis, dat ook nog eens van binnen gebarricadeerd is en waar men het houtwerk moet opstoken om het warm te houden, komen de verhalen, in de vorm van biografische flitsen, dromen, exemplarische anekdotes. 'In Babylon' is een raamvertelling in optima forma, waarin het lot van de familie Hollander als de eerder genoemde sporen voorbijtrekt.

Uit het verre Polen zwierf ooit Magnus Levie door Europa naar Nederland, van waaruit zijn nazaten weer naar Amerika trokken en in Nederland terugkeerden. De mythe van de wandelende jood in een nieuwe jas. Maar nog wel meer dan dat want behalve een verzameling spannend ingekaderde verhalen is 'In Babylon' ook vooral een ideeënroman over de tijd en over de niet strikte grenzen tussen werkelijkheid en verbeelding.

Mörings verhaal wordt bevolkt door prachtige, onvergetelijke karakters, die zonder hun verhalen op elkaar af te stemmen het sprookje van hun collectieve ballingschap schrijven: oom Herman, de kritische denker vol sociologische wijsheden, Nathans zonderlinge broer Zeno, een briljant vroegrijp ventje dat een soort messiaanse sekte om zich heen verzamelt, Zeno's dochter Nina met wie Nathan opgesloten zit en die tussen de spooktochten in het huis door geïmpregneerd raakt met haar voorgeschiedenis, de geesten van Chaim en Magnus Levie die hun nazaten vanuit het verleden toespreken, en niet te vergeten Nathan zelf, de verteller en bedenker, de plaatsvervanger van de schrijver Möring zelf.

Opmerkelijk zijn de voornamelijk indirecte verhoudingen tussen deze familieleden: Magnus die een neef is van zijn oom Chaim, Nathan die een neef is van Herman, Nina die het onechte kind is van Zeno. Als dit al in enige vorm een familieroman genoemd kan worden dan toch een van de scheve lijnen. Ook dat lijkt me veelbetekenend, het is niet een verhaal van directe ouder-op-kind-verervingen maar van zijwaartse, geestelijke verervingen. Niet de voorspelbare, chronologische voor de hand liggende trajecten worden gekozen maar de omwegen, de indirecte routes.

Op een wonderbaarlijke manier is Möring erin geslaagd al deze verhalen tot een eenheid te smeden. Het boek is spannend op het niveau van de beschreven actualiteit, het gemodder van Nathan en Nina in het verlaten huis, hun onderlinge relatie, maar het is ook een bron van wijsheden, over het 'entropische' karakter van de geschiedenis bijvoorbeeld, de menselijke drang tot ordening en uitbreiding die in de praktijk onomkeerbaar tot chaos leidt. Het is bovendien een buitengewoon sfeervol boek, om maar eens een oud lezerscriterium van stal te houden, al die verschillende werelden van arme Poolse joden en maatschappelijke geslaagde zoekers, van puncties uit de oude wereld en beelden uit de nieuwe, zijn door Möring met groot schrijversoverwicht en inlevingsvermogen, in één verband gebracht. En het is nog spiritueel ook, geestig van tijd tot tijd, bijvoorbeeld als Nathan zijn zuster Zelda, trouwe helpster van de messiaanse Zeno tegenkomt: “Wat doe jij hier?' vroeg ik toen. 'was je zijn voeten'?”

Marcel Möring schrijft in een stijl, die aan grote buitenlandse meesters doet denken, zonder dat hij die imiteert. Zonder effectbejag maar met gevoel voor maat en verhouding: “De dag waarop ik mij in een vlaag van weemoed meer thuis dan ooit voelde en dacht dat ik hier, in dit land, wilde sterven, was de dag waarop Herman het leven liet onder een callgirl. Zeno, zei ik terwijl ik naar de lichtjes van de stad en de rivier keek, Zeno had gelijk toen hij zei dat wij een gezin als een spoorboekje waren. Aankomst en vertrek, iets anders was er niet. En al dat heen en weer getrek, dat voortdurende van hier naar daar en van het einde naar het begin en weer terug, waar had het toe geleid? Nu waren alleen Nina en ik nog over en als ik er niet meer zou zijn, was zij helemaal alleen in een wereld waar geen van de Hollanders ooit echt had gepast.”

Möring weet voortdurend voelbaar te maken dat dit niet alleen maar de weemoed van een joods geslacht in ballingschap is, maar van de denkende mens in zijn algemeenheid, zoals ook Saul Bellow wel over joodse milieus schrijft maar daar tegelijkertijd verre boven uitstijgt. Ach, ik kan het niet anders zeggen: 'In Babylon' is een prachtig en rijk boek, een parel van verbeelding tussen zoveel boeken van flauwe realisten en monomanen. Zo'n boek dat niet ieder jaar verschijnt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden