Het Songfestival als spiegel van Europa, was dat wel de bedoeling?

De Oekraïense Verka Serduchka: 'Dancing Lasha Tumbai' in 2007. Beeld AFP

Vanaf dinsdagavond zetten 180 miljoen wereldburgers hun scherm aan voor het Eurovisie Songfestival, een spektakel doorspekt met zang, dans en show. En: politiek. Want hoewel de koepelorganisatie het tegendeel beweert, is de show al vanaf de eerste editie gekleurd.

Hij herinnert het zich levendig. De Britse schrijver Chris West was 28 jaar oud toen het Eurovisie Songfestival in 1982 neerstreek in Harrogate, Groot-Brittannië. "Feestelijk was de stemming in die periode niet. Integendeel, er heerste angst. En hoewel ik zelf niet zeer politiek actief was, maakte ook ik me zorgen om de toekomst."

Europa werd steeds strakker tussen de twee grootmachten ingeklemd. Zowel Rusland als de Verenigde Staten schaalden de nucleaire voorraad op, een Derde Wereldoorlog leek niet onwaarschijnlijk. In de kranten, bij het koffiezetapparaat en in de kroeg keerde steeds dezelfde vraag terug: wat moet Europa met de wapenwedloop?

"Het Songfestival reflecteerde die stemming. Veel indruk op de vurige activisten uit die tijd zal ze misschien niet hebben gemaakt, maar voor mij voelde 'Ein Bisschen Frieden' als een schot in de roos. Ik zat niet te wachten op die bommen en raketten, wilde simpelweg vrede in mijn leven."

West bleek niet de enige: gevoelig gezongen door de Duitse tiener Nicole werd het lied verkozen tot winnaar, met een recordvoorsprong van 61 punten op de nummer twee. "En nog wekenlang heeft het door heel Europa op nummer een in de hitparades gestaan, het was een regelrechte knaller." Ein Bisschen Frieden groeide in Nederland zelfs uit tot de bestverkochte single van dat jaar. "We zongen het mee, deelden het sentiment. Dat is de kracht van Eurovisie: het verbroedert."

Een spiegel van Europa, zo noemt West 'Eurovision'. Vanaf dinsdagavond zullen pakweg 180 miljoen mensen van over de hele wereld hun tv of ander scherm aanzetten om samen te ontdekken wie de 64ste editie van het liedjesfestijn zal winnen. Wat zij zullen zien? Een flamboyant spektakel van zang, dans en show. En van politiek.

"De Europese omroepkoepel EBU houdt vol dat het Songfestival apolitiek is en diskwalificeert politiek getinte liedjes." Zo weigerde de organisator de Georgische inzending in 2009 omdat de titel van het nummer 'We don't wanna put in' luidde, dat zou verwijzen naar de Russische president Poetin. "Maar natuurlijk is het evenement ervan doorspekt."

West kan het weten. De Brit schreef twee jaar geleden het boek 'Eurovision!', een historisch portret van het liedjesfestival. "Wie de geschiedenis bestudeert, ontdekt dat er politieke boodschappen in de liedteksten verstopt zitten, dat het stemmen tactisch is en dat het Songfestival ook een barometer is voor de subtielere politiek rondom gender, ras en seksuele oriëntatie. Zelfs de wortels van het Songfestival zijn politiek."

Het idee voor een Europees liedjesfestival kwam van de Zwitserse tv-ondernemer Marcel Bezençon en de Fransman Jean Monnet, een politiek econoom die wordt beschouwd als de geestelijke vader van de Europese Unie. Met de misère van de Tweede Wereldoorlog vers in het geheugen, waren de mannen ervan overtuigd dat Europa zich net als Amerika moest verenigen om herhaling te voorkomen. Een continentale liedjeswedstrijd kon bijdragen aan dat doel.

IJzeren Gordijn

In de lente van 1956 kwamen zeven landen samen in het Zwitserse Lugano om te pronken met hun grootste zangtalenten: Nederland, België, Frankrijk, West-Duitsland, Italië, Luxemburg en Zwitserland. Het was een brave bedoening, gericht op families uit de middenklasse. Nederland zond de Joodse Jetty Paerl, een voormalige oorlogsvluchteling, die op mierzoete wijze het getjirp van 'De Vogels van Holland' nabootste. Het chanson, geschreven door Annie M. G. Schmidt, eindigde op de tweede plek.

Het jaar daarop sloten Oostenrijk, Denemarken en Groot-Brittannië zich aan bij het Songfestival, en later ook Zweden, Finland en Spanje. "Het Eurovisie smeedde banden, het was in de eerste plaats bedoeld om een West-Europese identiteit te creëren", stelt West. "Ook met het oog op het communisme. Het Westen wilde laten zien dat we hier vrijheid en lol hadden en dat het daar in het Oosten maar een saaie en armetierige bedoening was."

Die strategie had succes: het aantal Oost-Europeanen dat in het geheim naar de pracht en praal aan de andere kant van het IJzeren Gordijn keek, groeide ieder jaar. Deze vorm van protest werd zelfs zo serieus, dat het regime in 1961 met een eigen liedjesfestival kwam, Sopot, wat in 1971 werd omgedoopt tot het Intervision Songfestival. Geestig: door een schaarste aan telefoons werden kijkers gevraagd de lichten aan te doen tijdens hun favoriete inzending. De deelnemer die de hoogste elektriciteitspiek veroorzaakte, ging als winnaar naar huis.

West vermoedt dat het Eurovisie Songfestival de Koude Oorlog heeft helpen beëindigen. "Natuurlijk is het optreden van Bruce Springsteen in Berlijn in 1988 van grotere invloed geweest op de val van de Muur, net als de opkomst van de Beatles en rockers als Mick Jagger. Maar ook het Songfestival heeft het communistische systeem ondermijnd. Oostblokkers bewonderden het feest en wilden er onderdeel van uitmaken."

Dat lukte. In 1993 en 1994 dijde het Songfestival uit met tien voormalige Sovjetlanden, van Slovenië tot Litouwen. Van een West-Europees feestje transformeerde het tot een evenement dat Oost en West aan elkaar moest lijmen. Een greep uit de inzendingen in 1990: Noorwegen kwam met 'Brandenburger Tor', Oostenrijk zong 'Keine Mauern Mehr' en Duitsland jubelde 'Frei Zu Leben'. En de winnaar van dat jaar? De Italiaanse Toto Cutugno met 'Insieme: 1992', oftewel: samen.

Toch zou het nog zes jaar duren voordat een van de nieuwelingen het liedjesfeest zou winnen. Estland was de eerste in 2001 en mocht het Eurovisie het jaar daarop organiseren. "Dat moment viel samen met cruciale onderhandelingen tussen Estland, de EU en de NATO", stelt voormalig premier Mart Laar in de documentaire 'The Secret History of Eurovision' uit 2011.

"Mensen dachten dat we het Songfestival niet zouden klaarspelen, dat we onderontwikkeld waren, barbaren uit het oosten. Maar we lieten zien dat we het wél konden. We hebben ons Europa in gezongen." In 2004 trad Estland toe tot de EU.

Eendracht

Het Songfestival biedt kansen voor een land om een visitekaartje af te geven, duidt de Britse auteur West. "Je kunt je imago er oppoetsen, laten zien waar je voor staat." Hij noemt Rusland, dat in 2009 naar schatting 30 miljoen dollar in het Songfestival in Moskou stopte, waarmee het de duurste editie in de geschiedenis van het EurovisieSongfestival werd. 30 procent van alle ledschermen ter wereld werd het podium opgehesen, het was een technisch hoogstandje.

In 2004 stapte de Oekraïense Ruslana als ambassadeur van haar moederland het podium op. Of beter gezegd: als promotor van een deel van haar land. Gehuld in een kittig leren pakje en met sexy bewegingen eerde de zangeres de volkscultuur van Oekraïne, met name die van de Karpaten, het gebergte waar ze opgroeide. 'Wild Dances' won het Eurovisie dat jaar en na haar huldiging groeide de artiest uit tot een sleutelfiguur in de oppositiebeweging die de Oranjerevolutie zou ontketenen.

"Niet alleen smeedt het Songfestival banden tussen verschillende landen, ook zorgt het voor eendracht binnen culturele groepen zelf. Terry Wogan, die voor de BBC 38 jaar lang het Songfestival presenteerde, formuleerde het zo: 'Het Songfestival is opgezet om ons samen te brengen, maar het laat ons tegelijkertijd zien dat we enorm van elkaar verschillen.' Dát is wat het festival zo sterk maakt. Het wakkert warme gevoelens voor Europa en ons eigen land aan."

In 1970 bracht het Songfestival zelfs vrede, zij het kortstondig. Het rommelde destijds in Noord-Ierland. Ook in Derry, de woonplaats van de lieflijke tiener Dana, leidden spanningen tussen het katholieke en protestantse deel van de bevolking tot bloedige gevechten. Dat Ierland op het Songfestival werd vertegenwoordigd door een Noord-Ierse zangeres was dan ook niet onomstreden.

Maar toen haar 'All Kinds of Everything' favoriet bleek in Amsterdam, keerde het tij. Katholiek of protestant: heel Ierland was apetrots op Dana. Met een vliegtuig werd ze van Dublin naar Derry gebracht, waar een enorme menigte haar joelend stond op te wachten.

Boycot

Nog veel meer mensen kwamen af op het concert dat de gothic-metalband Lordi in Helsinki gaf om hun overwinning op het Songfestival te vieren. Nooit eerder kwamen er zoveel Finnen samen voor een muzikaal optreden. De als monster verklede muzikanten braken zelfs een wereldwijd karaokerecord: 80.000 uitzinnige fans zongen uit volle borst mee met hun nummer 'Hard Rock Hallelujah'.

Maar het is niet enkel hallelujah bij het Songfestival. Zo zei Turkije het Songfestival in 2014 voorgoed vaarwel na de overwinning van de Oostenrijkse 'vrouw-met-baard' Conchita Wurst en trok Oekraïne zich dit jaar terug na nationale ophef over de inzending Maruv, die ook geregeld op Russische podia staat. Dat ligt sinds de annexatie van de Krim door de Russen gevoelig in Oekraïne.

Dit jaar wordt het spektakel door Israël georganiseerd, nadat Netta vorig jaar met haar door #MeToo geïnspireerde 'Toy' de glazen microfoon ontving. Drie keer eerder won het land de liedjeswedstrijd, maar in 1980 had de Israëlische omroep IBA onvoldoende budget voor de organisatie van het evenement, waarna het circus in Den Haag werd opgetuigd.

Dit keer roept het feest in Israël weerstand op bij een deel van het publiek. Vanwege het conflict met Palestina riepen Britse beroemdheden als Pink Floyds Roger Waters artiesten op niet naar Tel Aviv af te reizen. Ook in Zweden ondertekenden bijna tweehonderd artiesten een oproep het Songfestival boycotten, net als zestig LGBTQ-groeperingen van over de hele wereld.

De Britse auteur West vindt het een complexe kwestie. "Dit jaar is de verbindende boodschap van het Songfestival belangrijker dan ooit tevoren."

Litouwen: ska-lied tegen ongelijkheid in de eu

'Eastern European Funk' was het nummer waarmee InCulto in 2010 Litouwen vertegenwoordigde op 'Eurovision'. Vijf ska-zangers zetten zich in het lied af tegen ongelijkheid binnen de Europese Unie, waar Oost-Europeanen volgens de mannen de huizen en kinderen van de West-Europeanen verzorgen. 'Ja meneer', luidde de tekst, 'we zijn legaal, maar we zijn niet zo legaal als u. Ook al komen we allebei uit de EU'.

Portugal: Het lied dat tot een revolutie leidde

Op 6 april 1974 eindigde Portugal als laatste. ABBA won dat jaar met 'Waterloo'. Maar het ingezonden lied, ‘E depois do adeus’ (‘Na het afscheid’) van Paulo de Carvalho, kreeg eind diezelfde maand plots een politieke lading, toen het nummer op alle tv- en radiostations werd gedraaid als startsignaal voor de Anjerrevolutie.”

Oekraïne: Politiek getinte liedjes

In 2009 zond Oekraine een omstreden artiest naar 'Eurovision'. Svetlana Loboda won de nationale voorronde met het lied 'Be my Valentine', maar voegde daar na het uitbreken van de economische crisis 'Anti-crisis girl' aan de titel toe, omdat ze meende dat Europa een redder in nood kon gebruiken.

Nóg controversiëler is het lied waarmee Oekraïne het Eurovisie Songfestival van 2016 won. Met '1944' bracht zangeres Jamala een protestlied over de verdrijving van Krim-Tataren in 1944 door Stalin. Maar het nummer gold ook als kritiek op de Russische annexatie van de Krim in 2014. Rusland probeerde '1944' te bannen van het muziekfeest, maar omdat het lied geen politieke teksten zou bevatten, mislukte dat.

Lees ook:

De fans van Duncan Laurence weten het zeker: volgend jaar organiseert Nederland het Songfestival

De Nederlandse inzending voor het Eurovisie Songfestival is favoriet bij de wedkantoren, maar onbekend in eigen land. Wie is Duncan Laurence? En wat kunnen we van hem verwachten?

Podcast Achter de Schermen

In de Achter de Schermen-podcast van Trouw gaan we de redactie op om te praten met redacteuren over bijzondere journalistieke producties. Dit keer blikt Songfestivalkenner Joris Belgers vooruit op het Eurovisiecircus samen met Isabel Baneke, die dit jaar voor de krant naar Tel Aviv gaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden