Césars

Het Polanski-schandaal bereikt zijn kookpunt

Demonstranten houden een spandoek vast met de tekst: Polanski, de prijs voor beste verkrachter, 2020. Beeld AFP

Tot op regeringsniveau wordt in Frankrijk gediscussieerd of het wel van deze tijd is om filmregisseur Roman Polanski, door meerdere vrouwen beschuldigd van seksueel misbruik, te lauweren met een César.

 Parijs stond vrijdagavond, tijdens de 45ste Césaruitreiking, op z’n kop. De Césars zijn de nationale filmprijzen van Frankrijk, vergelijkbaar met de Oscars. Maar van een feeststemming was in de Franse filmwereld geen sprake. Op het moment dat Roman Polanski (86) voor zijn nieuwe historische drama ‘J’accuse’ werd uitgeroepen tot beste regisseur, werd op straat een felle feministische protestdemonstratie met traangas ­tegengehouden door de politie. Ook binnen, in de Salle Pleyel in hartje ­Parijs, liepen de gemoederen hoog op.

De actrices Noemie Merlant en Adele Haenel verlieten de ceremonie uit protest. Beeld AP

Enkele vrouwelijke filmmakers verlieten woedend de zaal, met voorop de als beste actrice genomineerde Adèle Haenel (31), hoofdrolspeelster van ­Céline Sciamma’s lesbische schildersportret ‘Portrait de la jeune fille en feu’. Haenel kwam het afgelopen jaar naar buiten met een beschuldiging van seksueel misbruik door de Franse regisseur Christophe Ruggia (55). Het misbruik vond volgens Haenel plaats tijdens de opnamen van haar eerste film, toen ze twaalf jaar was. De bekroning van Polanski (hij won drie prijzen, ook voor beste scenario en kostuums) was voor haar als slachtoffer van seksueel misbruik niet te verkroppen.

In de weken voorafgaand aan de uitreiking veroorzaakten de twaalf ­nominaties voor J’accuse al een storm van protest. “Wij zijn geschokt dat Roman Polanski, die door meerdere vrouwen wordt beschuldigd van pedofiele verkrachtingsmisdaden, opnieuw wordt bejubeld door de Franse cinema”, aldus Céline Piques, woordvoerster van de Franse feministische organisatie ‘Osez le Féminisme’.

Beeld EPA

En daar bleef het niet bij. Ook andere feministische organisaties kozen vanaf de bekroning van J’accuse op het Filmfestival van Venetië, september vorig jaar, de barricaden. Ze riepen op tot een boycot van de film en schreven een open brief in Le Parisien, dezelfde krant waarin voormalig model en ­actrice Valentine Monnier (63) eind ­vorig jaar, vlak voor de Franse bioscooppremière van J’accuse, vertelde door Polanski met geweld te zijn verkracht. Dat zou in 1975 zijn gebeurd in een chalet in het Zwitserse Gstaad, toen Monnier achttien jaar was.

Uitlevering

Het is niet de enige beschuldiging aan Polanski’s adres. Monnier is de twaalfde vrouw die de regisseur publiekelijk beschuldigt van seksueel misbruik. Bij alle vrouwen zou het in hun meisjes­jaren zijn gebeurd: de Duitse actrice ­Renate Langer en de Britse actrice Charlotte Lewis waren respectievelijk vijftien en zestien jaar toen het misbruik volgens hen plaatsvond.

De bekendste zaak stamt uit 1977. Polanski die in Hollywood een gevierd regisseur was van psychologische thrillers (‘Rosemary’s Baby’, ‘Chinatown’) werd op 44-jarige leeftijd gearresteerd wegens seksueel misbruik van de dertienjarige Samantha Geimer. Polanski bekende destijds, zat ruim een maand onder psychologisch toezicht maar wachtte de veroordeling in Amerika niet af. Omdat hij naast het Poolse ook het Franse staatsburgerschap bezit, week hij uit naar Frankrijk, dat geen uitleveringsverdrag heeft met de VS.

En zo kon Polanski vanuit Frankrijk blijven werken, vaak met groot succes. Zijn meest autobiografische film ‘The Pianist’ won in 2003 de Gouden Palm in Cannes en meerdere Oscars. The Pianist is het verhaal van de Pools-Joodse pianist en componist Władysłav Szpilman die als een van de weinigen het getto van Warschau overleefde. Zelf wist Polanski als Pools-Joods jongetje het getto van Krakau te ontvluchten. Zijn moeder stierf in Auschwitz.

Dat Szpilmans overlevingskroniek een spiegel vormde voor Polanski’s ­eigen gruwelijke jeugdervaringen ­tijdens de Tweede Wereldoorlog, werd bij verschijnen van The Pianist nog met instemming begroet. Anders is dat nu bij J’accuse, een historisch drama over de Frans-Joodse legerofficier Alfred Dreyfus die eind negentiende eeuw ten onrechte werd veroordeeld wegens hoogverraad. Antisemitisme speelde daarbij een bepalende rol.

J’accuse (ik beschuldig) is een vaardig gemaakt maar ook vrij traditioneel vormgegeven historisch drama over onrecht, vernoemd naar de open brief die de Franse schrijver Émile Zola in 1898 in de krant L’Aurore schreef naar aanleiding van de Dreyfus-affaire, en waarin hij het Franse establishment beschuldigde van antisemitisme. Een brief gericht aan de toenmalige president van de republiek die veel invloed had.

Wat Polanski nu vooral nekt, is dat hij in een interview vertelde de mechanismen te kennen waarvan zijn film verhaalt. De suggestie dat Polanski, zoals Dreyfus, het slachtoffer zou zijn van vervolging, en dat hij zich met Dreyfus zou identificeren, schoot menigeen in het verkeerde keelgat. Voor Valentine Monnier was het naar eigen zeggen aanleiding om na ruim veertig jaar met haar verkrachtingsverhaal naar buiten te komen. In Le Parisien vertelde ze hoe ze na het skiën met een vriendin in de winter van 1975 in Polanski’s Zwitserse chalet terechtkwam, en hoe de ­beroemde regisseur zich ‘s nachts met geweld op haar wierp. Monnier riep in haar verklaring op om het verafgoden van schuldigen te stoppen. In feite keerde ze zijn J’accuse om.

Vloek

Polanski liet in een reactie in Paris Match op zijn beurt weten de nieuwe aantijging met klem te ontkennen. “In 1977 maakte ik een fout, en het is mijn familie die bijna een halve eeuw later de prijs betaalt”, aldus Polanski. De ­media zouden volgens de regisseur elke nieuwe valse beschuldiging voor waar aannemen, ook al is ze absurd en zonder inhoud, omdat ze daardoor dat verhaal nieuw leven kunnen inblazen. “Het is als een vloek die terugkomt en waar ik niets aan kan doen.” Polanski besloot de Césaruitreiking afgelopen vrijdag “vanwege dreigingen met een publieke lynchpartij” niet bij te wonen.

Beeld EPA

De controverse rond Polanski zorgde er ondertussen voor dat ook een deel van de Franse filmwereld in actie kwam tegen de vele nominaties voor J’accuse. Pijnlijk is dat die Franse filmwereld zelf verantwoordelijk was voor het record aantal nominaties. De Académie des Arts et Techniques du Cinéma, die elk jaar de Césaruitreiking organiseert, telt ruim vierduizend stemgerechtigde ­leden die J’accuse nomineerden in alle belangrijke categorieën. Er ging zichtbaar een opluchting door de zaal toen niet J’accuse maar ‘Les Misérables’, de explosieve banlieuefilm van de Frans-Malinese regisseur Ladj Ly, er uiteindelijk met de hoofdprijs vandoor ging: de César voor beste film.

De vraag is natuurlijk of je de kunst los kunt zien van de kunstenaar. De voorzitter van de Césars, Alain Terzian, verdedigde zich aanvankelijk door te zeggen dat de organisatie geen moreel standpunt inneemt bij het uitreiken van prijzen. Ook de Franse cultuurminister Franck Riester meende dat je een kunstenaar niet met zijn werk mag verwisselen. Maar mensen die opkomen voor vrouwenrechten zien dat anders. In het #MeToo-tijdperk, kort na de veroordeling van seriemisbruiker Harvey Weinstein, lijkt het standpunt van de Césarvoorzitter en de cultuurminister niet langer houdbaar.

Nederlandse theaters

De laatste maakte ook een opmerkelijke draai, door vlak voor de Césaruitreiking te verklaren dat het bekronen van Polanski geen goed signaal zou afgeven. De Franse minister van gelijkheid, Marlène Schiappa, veroordeelde de twaalf nominaties voor J’accuse al eerder. De vierhonderd Franse filmmakers die afgelopen maand in een open brief in Le Monde aandrongen op hervorming van de César-organisatie, ­kregen uiteindelijk gelijk. De filmmakers, onder wie Claire Denis, Céline Sciamma, Mati Diop, Arnaud Desplechin en ‘Intouchables’-hoofdrolspeler Omar Sy, noemden de organisatie out of touch met de moderne tijd, en een old boys club. Te midden van alle protesten trad het voltallige bestuur van de Césars afgelopen maand af. De organisatie gaat zich beraden op een nieuwe toekomst.

Ook de Nederlandse distributeur worstelt met de film. J’accuse is met 1,5 miljoen bioscoopbezoekers een hit, maar in Frankrijk en België zijn bioscopen beklad waar de film te zien is. Een traditionele première wordt door de Nederlandse distributeur ongeschikt geacht. Wel is er in april een enkele vertoning in Amsterdam aangekondigd, begeleid door een debat. Of er meer vertoningen komen in Nederland, hangt af van de filmtheaters.

Lees ook:

Is de affaire rond Polanski de zoveelste episode van de #MeToo-beweging?

Vierenveertig jaar geleden werd voormalig model Valentine Monnier door regisseur Roman Polanski verkracht. Althans, dit beweerde ze vorige week in de media. Polanski ontkent de zware beschuldigingen. Monnier was toen achttien jaar en durfde niet naar de politie, zegt ze nu. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden