Het Oude Luxor in Rotterdam: 100 jaar en niet klein te krijgen

Beeld ANP

Het Rotterdamse Oude Luxor bestaat een eeuw. De 'oude dame' is altijd blijven lachen, ondanks de oorlog, crises en tal van verbouwingen.

Als ik doodga dan wil ik hier opgebaard worden", zegt Paul de Leeuw tegen zijn publiek. "En na afloop van de plechtigheid krijgt iedereen een patatje van Bram Ladage!" De liefde voor het oer-Rotterdamse Oude Luxor theater zit diep. En vanavond wordt die liefde gevierd met de voorstelling 'Defileeuw', ter ere van het honderdjarige jubileum van het Oude Luxor: op 22 december is het officieel een eeuw oud.

Dat betekent een mudjevolle bak, natuurlijk. De ouvreuse, zij die de mensen hun plaatsen wijst, heeft de handen vol. Rotterdamse mensen vooral, van alle leeftijden. Want dit wordt een Rotterdamse ode. Aan dit stadstheater, maar ook aan de stad zelf.

De Leeuw draagt een shirt van Feyenoord-legende Coen Moulijn en op het scherm dat af en toe naar beneden komt rollen, zien we fraaie beelden van de iconen van de stad vanuit de lucht. De Markthal, de haven, de Delftse Poort, de Euromast, het beeld van Zadkine, de Kuip en kijk, daar heb je het: het Oude Luxor, eenzaam overeind gebleven na het Duitse bombardement op het centrum van de stad.

Rotterdams

"Ja, wij bedienen toch wel voornamelijk Groot-Rotterdam", vertelt Désirée Elens, marketeer van Luxor. "Dat merk je vooral als er een voorstelling op het programma staat als 'De Oase Bar', met Gerard Cox en Joke Bruijs die met gastartiesten als Martin van Waardenberg, Jacques Herb, Richard Groenendijk en Lee Towers een typisch Rotterdamse sfeer neerzetten. Ook de musical 'De Marathon', met ras-Rotterdammer John Buijsman, was een groot succes. Dat is echt wel een nieuwe trend, producties die de eigen taal spreken, doen het goed."

Elens is zelf ook onderdeel van de geschiedenis van het theater geworden: ze werkt er al bijna twintig jaar. "Mensen vragen mij weleens hoe het komt dat ik na negentien jaar nog altijd met zo veel plezier naar mijn werk ga. Maar dit is gewoon een heel warm bedrijf waar iedereen meetelt. Er is ook een soort trots."

Laatst hadden ze een personeelsreünie, vertelt Elens, waar 170 man op afkwamen. Onder hen ook ouvreuse Bep van der Heijden, die veertig jaar bij het Oude Luxor in dienst was geweest. "En die zei gewoon: 'Als ze me zouden vragen, zou ik zo weer achter de bar gaan staan'. Dat zegt wel iets. En de zaal is natuurlijk gedateerd, met die krappe beenruimte, maar het is wel de authentiekste zaal van allemaal."

De 'oude dame' liep heel wat blauwe plekken op in haar leven, en onderging tal van facelifts, maar ze hebben haar inderdaad niet klein gekregen. De Duitsers niet, politici niet, de sloophamer niet, niemand niet.

Cabaret

Het gebouw werd in 1917 door architect Pieter Vermaas ontworpen als luxe bioscoop maar groeide langzaam maar zeker uit tot het belangrijkste amusementstheater van Rotterdam. Toen in mei 1940 Duitse vliegtuigen het centrum van de stad bombardeerden, ontsnapte het Oude Luxor aan de bommenregen. Niet dat er nu nog veel van het oorspronkelijke gebouw is overgebleven: na verschillende verbouwingen staan alleen de buitenmuren er nog. In 1974 werd het verbouwd tot een theater met ruim 900 stoelen. Sinds die tijd is het een podium voor nieuw en gevestigd cabarettalent, allerlei concerten en grote en kleine toneelproducties. De laatste grote facelift was in 2014, maar die jarenzeventigsfeer, zonder poespas, daar zijn ze gelukkig van afgebleven. Je zou kunnen zeggen dat de 'oude dame' heel gewoon gebleven is ondanks haar goede contacten met al die sterren.

Die komen hier graag, merkt Elens: "het is een zaal waar de lach naar beneden rolt, hoor je artiesten wel eens zeggen".

Dat klopt. Vanavond nog, tijdens zijn 'Defileeuw', roemt Paul de Leeuw zijn thuisbasis in woorden van gelijke strekking: "Dit is een zaal waar de grap de laatste rij bereikt".

Cabaretier Richard Groenendijk, net klaar in het Oude Luxor met de aftrap van zijn voorstelling 'Om alles!', heeft zo ongeveer elke artiest van naam zien optreden in zijn favoriete theater. Groenendijk woont om de hoek: "Wat Marc Marie Huijbregts heeft met Tilburg en Toon met Carré, dat heb ik met het Oude Luxor. Ik kom hier al vanaf mijn twaalfde en ik had de mazzel dat ik toen al wist dat ik het toneel op wilde. Zo kon ik van al die anderen leren: Brigitte Kaandorp, Toon Hermans, maar ook musicals zag ik hier."

Volgens Groenendijk is het publiek hier van een slag dat hem wel ligt: "Er is bijna geen zaal die zo hard lacht, met zoveel zindering ook, als het Luxor. Ik begin mijn voorstellingen altijd heel traditioneel met het doek dicht, maar zelfs dan merk je dat ze de lampen van het plafond trekken."

De grappenmaker denkt dat het Luxor-publiek past bij de werkstad Rotterdam. "Je krijgt als artiest waardering voor het harde werken. Dat is heel anders dan in Amsterdam. Stel dat je vijf sterren hebt gekregen voor je show in de krant, dan nemen ze dat in Amsterdam niet zomaar aan. Daar denkt het publiek: laat eerst maar eens zien dat je vijf sterren waard bent. In Rotterdam zeggen ze: 'Joh, hij had vijf sterren. Dat wordt lachen!'."

Groenendijk heeft ook een warme band met de mensen die bij de jarige werken: "Ik ken iedereen hier hartstikke goed. Als ik langsloop en ik zie binnen iemand zitten, dan doe ik effe een bakkie."

Tekst loopt verder onder de foto

Het gebouw werd in 1917 door architect Pieter Vermaas ontworpen als luxe bioscoop. In 2014 werd de binnenkant vernieuwd, maar de jarenzeventigsfeer bleef behouden. Beeld ANP

Door de jaren heen

1917 Architect Pieter Vermaas ontwerpt in opdracht van N.V. Bioscoop- Maatschappij Luxor Rotterdam een filmtheater met 1200 stoelen, feitelijk de eerste megabioscoop van het land.

1918 Luxor komt deels in Duitse handen. Klassiekers als 'Dr. Mabuse' (1922) en 'Metropolis' (1927) worden op het witte doek vertoond.

1928 Eerste grote verbouwing naar 1600 plaatsen. Luxor Palast, zoals het dan heet, krijgt een bioscooporgel voor het gerenommeerde Luxor-bioscooporkest.

1933 Protest tegen de Duitse banden die Luxor heeft. Bezoekers boycotten bioscopen die onder Duits bestuur vallen.

1940 Duitse bommenwerpers leggen 12 bioscopen in het centrum van de stad in puin. Luxor ontspringt de dans.

1945 Luxor komt in handen van de staat en programmeert nu ook theater.

1960 Het fenomeen de musical doet zijn intrede. Luxor trekt vijf maanden lang volle zalen met een Nederlandse bewerking van 'My Fair Lady' met Wim Sonneveld.

1972 Tweede grote verbouwing. Capaciteit wordt teruggebracht naar ruim 900 stoelen.

1982 Economische crisis. Sluiting dreigt maar wordt voorkomen door lofzangen van Paul van Vliet en Joop van den Ende.

1998 Wethouder Hans Kombrink en kleinkunstenaar Freek de Jonge slaan de eerste paal voor het Nieuwe Luxor op de Kop van Zuid, een theater met 1527 stoelen. Er gaan stemmen op dat dan het Oude Luxor wel dicht kan.

2014 Het Oude Luxor aan de Kruiskade mag definitief blijven. Dat wordt gevierd met opnieuw een, voorlopig laatste, verbouwing.

Verjaardagsfeest

Het Oude Luxor viert zijn verjaardagsfeest met twee voorstellingen: Defileeuw van Paul de Leeuw (tot en met 21 december met o.a. Brigitte Kaandorp) en de jubileumvoorstelling door Waardenberg en De Jong & de dames van Toren C (tot en met 20 december in het nieuwe Luxor). Ook in het Nieuwe Luxor, de rode reus op de Kop van Zuid: een expositie over de geschiedenis van het theater. In het centrum van de stad hangen banieren met daarop tientallen artiesten die beide theaters gekleurd hebben de afgelopen 100 jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden