Review

Het neoliberale mensbeeld mist een diepere kern

De Rechtersstoel voor het Laatste Oordeel is leeg. De deuren naar de Eeuwige Bestemming gesloten. In de Wies Kirche, een super rococo, contrareformatie kerk aan de voet van de Beierse Alpen is de tijd van het oordeel nog niet gekomen.

Heel anders is het zo’n duizend kilometer naar het zuidoosten in de Griekse Meteora kloosters. Op de muur vullende fresco’s is het Laatste Oordeel in volle gang. Rechts de zaligen, links slokken zeemonsters de zondaars op.

In het nieuwste boek van de Sloveense filosoof Slavoj Zizek lees ik een verklaring voor dit verschil. Voor de Grieks-orthodoxe gelovige is Christus het ideaalbeeld. Met Maria als goede tweede. Christelijk leven is navolging van dat ideaal. Vandaar alle heiligen in het voorportaal van de kerk. Zij gingen voor. De gelovigen volgen hun voorbeeld. Na het sterven volgt het oordeel. Via de fresco’s houdt de kerk hen dat voor.

In de Westerse rooms katholieke kerk wordt Christus’ offer aan het kruis in de eucharistie herhaald tot Christus komt voor het Laatste Oordeel. Tot die tijd blijft de Rechtersstoel leeg en neemt de kerk, contrareformatorisch zelfbewust, Gods zaak waar.

En de protestanten? Eigenlijk zijn de protestanten Zizek het liefst. Vooral Luther, die de mens zag als excrement, als goddelijk uitwerpsel, letterlijk gevallen uit Gods anus. In het Luthers protestantisme wordt goddelijke incarnatie (vleeswording) het meest letterlijk opgevat. God identificeerde zich met zijn uitwerpselen.

Ik lees Zizek graag. Niet zozeer vanwege zijn (interessante) theologische observaties, maar meer vanwege zijn analytische kritiek op de huidige neoliberale maatschappij. Iedereen mag er onbeperkt uit zijn op eigen gewin. Contacten nemen er de plaats in van relaties. Het multiculturalisme beschouwt, heel tolerant, godsdienstige opvattingen als gelijkwaardige, zij het voor het openbaar discours irrelevante, privémeningen, maar verliest zijn tolerantie al bij de huidskleur van Zwarte Piet.

In deze neoliberale maatschappij ontbreekt iets. Een kern. Stel je voor dat er na een scheepsramp twee overlevenden zijn. Een stuk wrakhout kan één van hen redden. Volgens de filosoof Immanuel Kant, aldus Zizek, verbiedt geen morele wet de twee voor hun leven te vechten.

Met de mogelijkheid dat iemand om een niet-pathologische reden, vanuit een bovenethische kern zijn leven geeft voor de ander, houdt de kantiaanse ethiek geen rekening. Zo’n diepere kern, noem het liefde, of tot offer bereide beschaving, ontbreekt in het mensbeeld van de neoliberale maatschappij.

In een maatschappij met common decency, basale beschaving, de term is van George Orwell, is minimale wetgeving voldoende om te voorkomen dat mensen elkaar lastig vallen. Zonder deze decency krijg je een eindeloze stroom van boven opgelegde moralisering.

Als een bovenethische kern om met iemand anders rekening te houden ontbreekt, moeten wetten van buiten beschermen tegen willekeur en gelijke behandeling afdwingen. Vandaar die nadruk op Artikel 1 van onze Grondwet, dat discriminatie verbiedt. Vandaar ook de steeds nieuwe groepen ’slachtoffers’ die zich gediscrimineerd voelen en opkomen voor hun ’rechten’. Wetgeving moet het gebrek aan basale beschaving opvullen.

Aan het einde van zijn boek citeert Zizek de Franse componist Eric Satie die zijn pianomuziek omschreef als musique d’ameublement. Muziek die omringt als een mooi meublement. Zonder op te dringen. Je kunt er door heen praten. Sterker nog, Satie moedigt dat aan. Maar ineens, als er een stilte valt in de conversatie, hoor je de muziek. Ze vult het gat, leidt af van het Grote Thema en laat de achtergrond horen die mensen met elkaar verbindt en die anders onhoorbaar gebleven zou zijn.

De Griekse gelovigen die de icoon kussen in de Meteora kloosters stellen zich ook open voor zo’n achtergrond, die, net als bij Satie, anders onopgemerkt zou zijn gebleven. Ik kijk naar ze en voel wat Zizek bedoelt als hij schrijft dat liturgie de vage aanwezigheid oproept van niet-specifieke betekenis. Vager kan het niet. Toch begint geloof, begint liefde, begint ook beschaving, met die ontvankelijkheid voor pure betekenis. Nog zonder inhoud. Daarom herken ik, ondanks alle verschillen, iets van mezelf in de Griekse vroomheid. Ze maakt ruimte voor achtergrond.

Net als muziek van Satie.

Wat klinkt door vanuit die achtergrond? Voor Zizek is dat zijn, door hem op eigen wijze ingevulde, communisme. Voor mij is dat het gevoel omringd te zijn door Gods liefde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden