Boekrecensie

Het lezen van ‘De Jacobsboeken’ is een avontuur dat van de lezer 900 bladzijden lang toewijding vraagt

Jacob FrankBeeld Hollandse Hoogte

Grootse, rijke, historische roman van Olga Tokarczuk (‘De rustelozen’) is nu vertaald.

Toen ‘De Jacobsboeken’ in Polen verscheen, werd schrijfster Olga Tokarczuk het slachtoffer van een haatcampagne. Ze moest zelfs een tijd beveiligd worden. Vreemd, want haar roman speelt zich af in het Polen van de achttiende eeuw.

De schrijfster, feminist en progressief denker in het steeds conservatievere Polen, heeft een verklaring: “In Polen leeft een visie op de geschiedenis die begin twintigste eeuw werd geformuleerd door Henryk Sienkiewicz: het idee van een etnisch zuivere natie die een bijzondere plaats in de geschiedenis inneemt. Dat leidt onvermijdelijk tot xenofobie en antisemitisme.” Lijnrecht daartegenover staat Tokarczuks beschrijving van het achttiende-eeuwse Polen als een multiculturele regio, waar Polen, Joden, Turken en Armeniërs samenleefden, zij het niet altijd zonder problemen. De schrijfster ontving in 2015 de Nike-prijs voor ‘De Jacobsboeken’. En voor ‘De rustelozen’ werd ze in 2018 als eerst Poolse schrijfster bekroond met de Man Booker International Prize.

In het nu alsnog vertaalde, imposante ’De Jacobsboeken’ vertelt Tokarczuk het waargebeurde verhaal van Jacob Frank (1726-1791), een zelfverklaarde Joodse Messias, die 15.000 volgelingen achter zich kreeg. Messiassen waren in de woelige achttiende eeuw, met zijn Jodenvervolgingen, pogroms en oorlogen, niet zo uitzonderlijk. Veel Joden waren arm, hadden vreselijke dingen meegemaakt, en verlangden hevig naar bevrijding. De cynische edelman Moliwda verwoordt het zo: ‘Hij gaat die waanzinnige bekijken, die goddelijke gek, van wie alle Joden zeggen dat in hem de ziel van de Messias is gevaren, vandaar dat hij zich niet op een menselijke manier gedraagt. Hij heeft al veel van die soort lieden gezien, alsof de ziel van de Messias ervan houdt zich om de zoveel dagen in iemand te belichamen.’

Wederzijdse bejegening

Jacob Lejbowicz - pas later noemde hij zich ‘Frank’ of ‘vreemdeling’ - werd geboren in Podolië in het huidige Oekraïne. In zijn jeugdjaren reisde hij naar Smyrna (nu Izmir) in het voetspoor van de Sjabtaj Tsvi, die zichzelf tot nieuwe Messias had uitgeroepen. Frank bouwde verder op de mystieke ideeën van de Sjabtaj en rekruteerde zijn volgelingen onder diens aanhangers. De schrijfster besteedt nogal wat tijd aan de leerstellingen van Frank, aardig langdradige passages, maar die zijn wel noodzakelijk om een beeld van deze figuur te krijgen. Franks leer was een bizar amalgaam van eindtijdovertuigingen. Zo streefde hij ernaar het einde der tijden te versnellen door ‘alles omgekeerd te doen’ en richtte hij een egalitaire commune op waar vrije seksualiteit de norm was.

Vooral de uitspattingen van de commune trokken de aandacht. Daarnaast leidde Franks verwerping van de Talmoed, het boek van Joodse geboden en verboden, tot een banvloek door de rabbijnen. Er ontstond een regelrechte strijd tussen Talmoedisten en Frankisten, met onderlinge campagnes waarin zelfs boekverbrandingen niet ontbraken. Het feit dat Frank zijn volgelingen - als een tussenstap - katholiek wilde laten dopen, sleurde vervolgens ook de katholieken mee in deze hetze.

Poolse auteur Olga TokarczukBeeld ANP

Wat de schrijfster in eerste instantie toont, is de omzichtige wederzijdse bejegening van Joden en katholieken in het achttiende-eeuwse Polen. Zo is rabbijn Rappaport bang dat de ketterijen van Jacob Frank negatief zullen afstralen op alle Joden. Het is voor hem dé reden om de banvloek over de Frankisten uit te spreken. Omgekeerd is bisschop Dembowski niet geneigd in te gaan op de vraag van de Frankisten tot bemiddeling: hij wil zich niet mengen in Joodse kwesties. Het hele boek lang beschrijft Tokarczuk die wederzijdse omzichtige bewegingen. Tegelijk laat ze zien hoe slecht Joden en katholieken elkaar kennen, zodat de clichés over en weer hardnekkig blijven verder leven. Beide groepen leven strikt gescheiden en lijken alleen contact met elkaar te hebben via de handel.

Luxueuze decadentie 

Tockarczuk reconstrueert de escalatie rond het begrip ‘ketterij’ op een thrillerachtig spannende manier, die doet denken aan de grimmige sfeer in ‘Het hermetisch zwart’ van Marguerite Yourcenar. De Frankisten trokken de aandacht van steeds meer belangrijke figuren zodat de slechte afloop in de sterren geschreven stond. Toen Frank eenmaal besloot dat ze zich allemaal moesten laten dopen, kwam de katholieke kerk wél in actie. Sommige bisschoppen droomden er al van te scoren tot in Rome met een nooit geziene bekering van duizenden Joden tot het katholicisme. Veel Frankisten lieten zich ook daadwerkelijk dopen, al deden sommigen dat enkel om toegang te krijgen tot voor Joden ontoegankelijke adellijke titels. Dat wakkerde dan weer de wrevel bij de katholieken aan: was het eigenlijk wel de bedoeling dat deze ‘vreemdelingen’ zouden kunnen toetreden tot de adelstand? Het hele doopscenario wekte de nieuwsgierigheid van de inquisitie. In ijzingwekkende scènes zien we hoe Franks volgelingen één voor één het vuur na aan de schenen werd gelegd tot hun ketterij ‘zonneklaar’ was.

Het resultaat was dat Jacob Frank werd gevangengezet in een klooster in Czestochova, waar hij dertien jaar zou verblijven, tot hij uiteindelijk door de Russen werd bevrijd. Daarna vestigde hij zijn ‘hof’ in Duitsland en Oostenrijk, waar hij zijn laatste jaren in toenemende luxueuze decadentie doorbracht. Over de vraag wat voor figuur Jacob Frank eigenlijk was, spreekt de schrijfster zich nooit rechtstreeks uit. Dat wil ze ook niet: ze heeft weinig sympathie voor de totalitaire trekken die eigen zijn aan alle charismatische figuren. Dus toont ze Jacob Frank door de ogen van zijn volgelingen en een hele trits historische figuren, die ze tijdens haar enorme research is tegengekomen. Een belangrijke stem is Nachman van Busk, een naïeve volgeling van het eerste uur, die een gedetailleerd portret schildert van ‘zijn heer’, zijn stellingen en zijn daden. Daaruit komt Frank naar voren als een man met charisma, maar ook als een onruststoker, ruziezoeker, querulant en manipulator.

Grauwe, stille armoede

Tokarczuk geeft ook het woord aan de gewiekste adellijke dame Kossakowski, de ambitieuze dorpspriester Chmielowski, de doortrapte rabbijn Rappaport, de verwaande bisschop Dembowski en de cynische edelman Moliwda. Over alle gebeurtenissen heen zweeft Jenta, een oude Joodse vrouw die in coma ligt, en vanuit die situatie ‘door alles heen kan kijken’. Zo construeert Tokarczuk een weids panopticum, een uiterst genuanceerd beeld van de achttiende-eeuwse Poolse maatschappij, waar zoals overal in Europa de verlichting gloort, maar waar ook magie en onwetendheid nog alomtegenwoordig zijn. De schrijfster toont de achttiende-eeuwse Poolse samenleving in al haar concreetheid. Ze beschrijft gedetailleerd de inrichting van de huizen, de samenstelling van de handelskaravanen, de positie van de lijfeigenen en de uitspattingen van de edellieden. Vooral de enorme armoede valt op: “Hoe verder hij zijn blik in de zijstraatjes laat gaan, des te groter de armoede die daar aan de oppervlakte komt, als een vuile teen uit een versleten schoen; het is grauwe, stille, in de aarde gedrukte armoede. Dit zijn geen kramen meer, maar hokken als voor honden, in elkaar geflanst van dunne plankjes die ergens op een mestvaalt bijeen zijn geraapt.”

Het lezen van ‘De Jacobsboeken’ is een avontuur dat van de lezer 900 bladzijden lang toewijding vraagt. Maar hij komt niet bedrogen uit, want het is een rijk boek, aan lotgevallen, personages, informatie en stilistisch vernuft.

Oordeel: interessant, rijk boek dat wel vraagt om een toegewijde lezer

Olga Tokarczuk
De Jacobsboeken
Vert. Karol Lesman De Geus; 920 blz. € 29,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden