Review

HET KUCHVERBOD

Duizenden trokken in de jaren tachtig naar het Indiase Poona, op zoek naar verlichting. Rijk zijn mocht weer, geld was niet vies en iedere man en vrouw was er even mooi. Maar verbannen naar het Amerikaanse Oregon liet de Baghwan-beweging haar ware gezicht zien. Malversaties en totalitaire praktijken maakten een einde aan de droom. Baghwan werd uitgewezen. Poona betekende geen pret meer. W. E. Mann, The Quest for Total Bliss. A Psychosociological perspective on the Rajneesh Movement. Toronto, Canadian Scholars Press Inc. 279 blz. ISBN 0-921627-61-0.

RICHARD SINGELENBERG

Achteraf bleek dat alle ladderongevallen waren veroorzaakt tijdens de soms heftige therapeutische sessies die zo kenmerkend waren voor de ashram. En belandden sommigen niet in het ziekenhuis, dan bestond er een gerede kans op opname in de lokale psychiatrische instelling; niet alle therapieen werden even professioneel geleid.

Dergelijke schoonheidsfoutjes vormden geen beletsel voor de massale tocht naar het op 150 kilometer van Bombay gelegen lustoord. Want Poona betekende pret. Daar werd een unieke religie verkondigd, een godsdienst zonder de dogma's die zo kenmerkend waren voor het christendom en de recente alternatieven als die van Sun Myong Moon of de Hare Krishna's. De basis werd gevormd door een een mengeling van Indiase mystiek, een aan Nietzsche en Gurdjieff ontleende filosofie en de vrijzinnige ideeen over sex van Wilhelm Reich, leerling van Freud.

Poona was een spirituele supermarkt, waar men kon kiezen uit actief mediteren en het volgen van therapieen of het passief luisteren naar de lessen van de goeroe. Het was een kosmologie met ruime aandacht voor sexuele zelfontplooiing, een ideologie zonder voorschriften en uitspraken die in fel contrast stonden met de burgerlijke moraal van de westerse wereld. En die paar regels die er waren, zoals het kuchverbod tijdens de toespraken van de leider en het taboe op deodorant en leren riemen, wogen niet op tegen een fantastische show waarin een provocerend commentaar werd gegeven op het mensdom.

Vooral daarmee verwierf Rajneesh zich een uiterst omstreden reputatie. Want wie durfde kritiek uit te oefenen op Moeder Theresa en zei tegen de armen van de Derde Wereld: 'Get of your fat ass and start working'? De doelgroep van dit pretpakket bestond uit doorgaans goed opgeleide jonge mensen met een niet al te smalle beurs. En veel vrouwen. Vrouwen waren voor Rajneesh belangrijker dan mannen, niet alleen in zijn prive-leven, maar ook voor de dagelijks leiding van de organisatie.

De cultus begon in het begin van de jaren zestig te ontkiemen. Het was de klassieke start van nagenoeg alle godsdiensten: een leermeester omringd door enkele aandachtige luisteraars. De ideeen van Gandhi, het hindoeisme en het socialisme - heilige huisjes in India - werden door Rajneesh - toen nog docent filosofie - naar de schroothoop verwezen. Het einde kwam in 1985, toen zijn gemeenschap in de Amerikaanse staat Oregon uiteenviel, de leider de Verenigde Staten werd uitgewezen en na een zwerftocht over de wereld in 1990 op 59-jarige leeftijd in zijn geboorteland stierf.

De Canadese godsdienstsocioloog William Mann heeft in een recent verschenen studie de opkomst, bloei en ondergang van de beweging geschetst. Van 1977 tot 1984 volgde hij Baghwan en aanhangers, nam deel aan therapieen in Poona, bezocht vestigingen in Noord-Amerika en Europa (Amsterdam ontbrak) en sprak met talloze volgelingen en ex-sanyassins. Een audientie bij Rajneesh - die zich intussen al had betiteld als Baghwan, oftewel God - zat er helaas niet in. De succesformule van de beweging is volgens Mann de combinatie van ideologie en organisatie. Rajneesh's visie exploiteerde op een unieke wijze de gevoelens van een rebelse intelligentsia. Zijn ideeen sloten naadloos aan op het in de jaren zestig aangevangen therapeutische tijdperk, gecombineerd met een roep om oosterse wijsheden. Maar er werd iets aan toegevoegd: hedonisme. Rijk zijn mocht weer en geld was niet vies.

Het uiterlijk vertoon van de beweging vormde een trekpleister en dus een aanzienlijke bron van inkomsten, daarnaast bezat de organisatie ondernemingen: reisbureaus, een zeepfabriek, en, zoals in Amsterdam, een discotheek. En dat alles werd professioneel geleid.

Rajneesh's boeken werden gepubliceerd door achtenswaardige uitgevers als Routledge & Kegan Paul in Londen. De oprichting van de Rajneesh Meditatie Universiteit completeerde in 1978 het respectabele image van de beweging.

Weliswaar nam de kritiek ook toe, maar dat werd allerminst als storend ervaren. Iedere publiciteit was goede publiciteit, vond Baghwan. Pas toen deze in 1981 moest verhuizen naar een troosteloze plek in het Amerikaanse verre westen kondigde het einde van de beweging zich aan.

De cultus is ten onder gegaan aan een slopend conflict met de inwoners van de staat Oregon, de niet-aflatende hetzen van de invloedrijke Amerikaanse AntiCult Movement en een opeenstapeling van frauduleuze en criminele praktijken in de top van de organisatie zelf. Primair in het conflict staan de expansieve neigingen van de gemeenschap. Wat op papier de vestiging van een bescheiden boerderij heette, dijde in werkelijkheid uit tot een complete stad.

Het in de onmiddellijke nabijheid van Rajneeshpuram gelegen gehucht Antilope werd door sanyassins vrijwel opgekocht. Vervolgens begonnen ze het lokale bestuur te domineren. Dat resulteerde niet alleen in een verdubbeling of soms verviervoudiging van de plaatselijke belastingen, ook voor de oprichting van een park voor naaktrecreatie konden de fundamentalistische autochtonen maar weinig begrip opbrengen.

Tegelijkertijd vonden er ook binnen de beweging wijzigingen plaats. Het accent lag niet langer op de individuele groei, maar op overgave aan Rajneesh. Sociale controle technieken werden ontleend aan andere religieuze bewegingen. Zo dienden in 1984 sanyassins dissident gedrag van een mede-gelovige onverwijld te rapporteren, waarna de boosdoener werd uitgestoten. Er was een duidelijke wisselwerking tussen het groeiend verzet van de buitenwereld en de toenemende totalitaire inslag van de beweging. De gelederen moesten worden gesloten: het bekende beeld van een sekte in staat van beleg.

Vooral de 'nummer twee' uit de organisatie, een zekere Sheela, die belast was met de dagelijkse leiding, zou daartoe het initiatief hebben genomen. De buitenwereld spande samen om de gemeenschap te vernietigen en Rajneeshpuram kreeg het uiterlijk van een bedreigde vesting. Sheela zou een lijst hebben aangelegd van opponenten die uit de weg moesten worden geruimd. In een laboratorium bleek geexperimenteerd te zijn met uiterst giftige bacterien en volgens Mann werden er tevens pogingen ondernomen het aids-virus te cultiveren.

Uiteindelijk viel voor Rajneeshpuram de genadeslag toen Sheela met een hoop geld de benen nam. Rajneesh werd gearresteerd en uiteindelijk veroordeeld tot een boete van 400 000 dollar voor huwelijkszwendel en illegaal verblijf en het land uitgewezen.

De beweging is niet verdwenen, wel minder zichtbaar geworden. In Poona staat de Osho Multiversity (Osho is de postume naamgeving van Rajneesh) en in Egmond aan Zee is een filiaal, de Humaniversity, gevestigd. Daar kan men nog steeds terecht voor therapieen, voor sexuele problemen, anorexia of kleptomanie, maar ook voor de verjaardagsviering van Rajneesh.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden