null Beeld

Het oog vanDe Wolf

Het kabinetsportret kent een flink aantal (illustere) voorgangers

Joke de Wolf

Kunsthistoricus Joke de Wolf richt de blik op een kunstwerk dat bij de actualiteit past. Deze week: het groepsportret.

Achteraf zijn klassenfoto’s handig om je voor de geest te halen wie er bij je in de klas zaten. Maar op het moment dat de foto werd gemaakt vond ik het een verschrikking. Vooral aan het begin van de middelbare school kon ik me weinig ergers voorstellen dan naast mijn klasgenoten vereeuwigd te worden. Het was dus de kunst zo ongeïnteresseerd mogelijk te kijken, iets wat niet altijd lukte, zie ik nu.

Misschien hadden nieuwe ministers ook zulke groepsfoto-ervaringen, want pas in 1939, honderd jaar na de uitvinding van de fotografie, liet een pas beëdigd Nederlands kabinet zich als groep fotograferen. Toch lieten bestuurders hun beeltenis als groep al eeuwenlang vastleggen; er waren in de zeventiende eeuw zelfs schilders die zich in het genre hadden gespecialiseerd. Adriaen Backer, die in 1683 ook dit groepsportret schilderde, was zo’n specialist.

Allround-schilders als Rembrandt, Frans Hals en Ferdinand Bol hadden toen al laten zien dat de compositie van zulke groepsportretten niet saai hoefde te zijn. Bij De Nachtwacht had Rembrandt al zijn specialismes in de strijd gegooid. Frans Hals maakte schuttersstukken, maar ook portretteerde hij de regenten en regentessen van de liefdadigheidsinstellingen: oudere, streng kijkende dames en heren in zwarte kleding.

De regentessen van het Burgerweeshuis 1683, Adriaen Backer  (1635/1636–1684). Beeld Amsterdam Museum
De regentessen van het Burgerweeshuis 1683, Adriaen Backer (1635/1636–1684).Beeld Amsterdam Museum

Andere groepsdynamiek

Backer voelde bij deze regentessen van het Amsterdamse Burgerweeshuis duidelijk een andere groepsdynamiek. De vier hoofdrolspelers zitten losjes aan tafel, alsof ze verrast zijn door de opname. Ze dragen alle vier zwarte jurken van dure stof, een parelketting en andere sieraden: ze zijn rijk én lijken te weten hoe je met geld omgaat.

Bovendien heeft Backer ook echt hun portretten geschilderd, hun gezichten tonen karakter. Dankzij een notitie weten we zelfs precies wie hier aan tafel zitten. Zo heet de tweede regentes van links Debora Blaauw, met haar 54 jaar de oudste van de vier, zij telt het geld. En helemaal rechts wordt Catharina van Heyningen, 42 jaar oud, aangesproken door de directrice van het weeshuis, ook wel binnenmoeder genoemd.

Het gesprek móet wel gaan over de twee kindertjes die ze voor zich uit duwt. Hun gescheurde kleren, vieze gezichten en de vlekken op het been van het jongetje doen vermoeden dat zij net van de straat zijn opgepikt. En dat de dienstbode links achter de regentessen komt aanlopen met nieuwe, schone weeshuiskleding voor de kinderen. Ze heeft al oogcontact met het meisje.

Uitzicht op een blauwe hemel

Backer toont niet alleen hoe de regentessen eruit zien en dat ze welvarend zijn, hij geeft meteen een impressie van de dagelijkse praktijk van het weeshuis. Hier ontvangt de stad kinderen die niets meer hebben, en geeft ze kleding en onderdak. En, zo lijkt het raam achterin te zeggen: ook uitzicht op een blauwe hemel.

Opvallend in vergelijking met huidige raden van bestuur, waar de mannen nog steeds de grote meerderheid vormen, is dat deze bestuurders vrouwen waren. Helaas is in de loop der tijd veel informatie over hun werk verloren gegaan.

Wat we zeker weten, is dat ze hun werk zo belangrijk vonden dat ze een gerenommeerd kunstenaar opdracht gaven hun groepsportret te schilderen, bijna 3 bij 2 meter groot. En dat hij hen daarmee een gezicht en een reputatie gaf waar we bijna 350 jaar later nog steeds met bewondering naar kunnen kijken.

Elke week kiest Joke de Wolf een kunstwerk dat past bij de actualiteit. Andere afleveringen van Het Oog van De Wolf staan hier.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden