TaalPeter-Arno Coppen

Het is tijd voor de bijwoordelijke bepaling van gezelligheid

Een leraar vroeg naar de ontleding van zinnen als ‘De dirigent dronk na het concert een biertje met de violist’. Wat is ‘met de violist’ voor een zinsdeel? Is het een voorzetselvoorwerp, of toch bij gebrek aan betere ideeën dan maar een bijwoordelijke bepaling? En wat is het dan voor een soort bijwoordelijke bepaling?

Nou is er met met-bepalingen altijd wel iets bijzonders aan de hand. Het is bijvoorbeeld (met ‘zonder’) de enige bepaling waar je twee dingen achter kunt zetten in plaats van een, zoals in ‘met in zijn hand een bos bloemen’, of ‘met hem boos (moet je oppassen)’.

Hier is ook iets geks mee. ‘De dirigent dronk met de violist een biertje’ betekent ongeveer hetzelfde als ‘De dirigent en de violist dronken een biertje’. ‘Met elkaar’, kun je dan nog toevoegen, of ‘samen’. Dat betekent dat de met-bepaling eigenlijk meer bij het onderwerp hoort dan bij het werkwoord. Het is niet zo dat ‘met de violist een biertje drinken’ een duidelijke afgebakende activiteit is geworden.

Er is dus inderdaad alle reden voor om van een bijwoordelijke bepaling te spreken. Maar wat voor een? Van beperking, zou je kunnen zeggen, omdat de bepaling de context nader beschrijft en dus beperkt. Of van hoedanigheid, omdat toch niemand weet wat dat woord betekent. Maar docent (en schrijver) Jan Posman had een beter idee: waarom niet ‘bijwoordelijke bepaling van gezelligheid’?

Ik zou zeggen: prima nieuwe ontleedterm, meteen invoeren. Een andere leraar merkte op dat je beter ‘van gezelschap’ kunt zeggen omdat je ook ongezellige dingen samen kunt doen, en misschien is dat objectief gezien beter, maar het is zonde van zo’n gezellige term. Bovendien, het gaat niet alleen om gezelschap, maar juist om gezamenlijk handelen of ervaren. Als je zegt ‘Zij hebben met hun gezin honger geleden’ suggereer je toch een soort gedeelde smart.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden