Review

Het is lastig om stil te zitten, stil te zijn

Wordt een mens gelukkiger van zen? 'Ik zit wat minder te mopperen op de fiets.' 'M'n ego wil altijd van alles maar wordt er rustiger van.' Zen-zendeling Ritskes: Maar tweemaal daags mediteren, dat is 'a hell of a job'. Over zen en de gelukshormonen.

Er liggen T-shirts met de opdruk 'World peace is possible'. Er is blokfluitmuziek. Maar verder wijst niets op de ascetische zweverigheid die een buitenstaander zich wellicht voorstelt bij zenboeddhisme. De mensen die afkomen op het symposium 'Zen en geluk' zijn bijna zonder uitzondering goed, zelfs modieus gekleed. Ze worden vergast op koffie met donuts en er wordt veel gelachen.

De kleine zaal van het muziektheater Vredenburg in Utrecht is met ongeveer tweehonderd bezoekers nagenoeg helemaal gevuld. Volgens Rients Ritskes, zenleraar en auteur van het vandaag te presenteren boek, is het misschien wel de grootste boeddhistische bijeenkomst in Nederland.

Word je gelukkiger van zen? ,,Dat is een grote uitspraak', zegt een bezoekster, ,,ik voel me er beter door.' Ze mediteert sinds drie jaar één keer per dag en dat bevalt goed. ,,Je krijgt er een zekere rust door. In het begin ga je alle kanten op met je gedachten als je zo zit. Maar na verloop van tijd merk je dat het werkt. Je zit niet meer zo te mopperen op de fiets. Je hoeft niet meer overal meteen op te reageren.' Ze denkt dat het voor iedereen iets kan zijn, maar ,,niet iedereen brengt het op. Het is lastig om stil te zitten. Stil te zijn.'

,,Ik word er absoluut gelukkiger door', zegt een andere bezoeker. ,,Door de meditatie geniet je meer van kleine dingen. Er is meer aandacht, je wordt rustiger. Het is het overwinnen van je ego. Je ego wil altijd van alles, tenminste mijn ego.'

Gebrek aan rust en aandacht is iets waar veel mensen onder lijden, denkt Rients Ritskes. Hij is ervan overtuigd dat zenmeditatie de weg is tot het geluk. Het geldt voor hemzelf en hij heeft er zijn levenstaak van gemaakt dat over te brengen op anderen. Hij heeft wel wat van een zendeling, geeft hij toe.

No cure no pay, roept hij met enige regelmaat, ,,maar wél twee keer per dag twintig minuten mediteren'. En daar zit hem de kneep, want om dat op te brengen, elke dag weer, is niet eenvoudig. Of zoals Ritskes het noemt

a hell of a job. Ook voor hemzelf terwijl hij zich al zo'n vijfentwintig jaar met zen bezighoudt.

,,Als ik ook nog een disciplinepil had, dan had ik het ultieme recept om mensen gelukkig te maken', grapt de zenmeester. ,,In plaats daarvan hebben we onze cursussen die mensen helpen de discipline op te brengen. Wij zijn eigenlijk de weight watchers op het gebied van de mentale conditie.'

Om zoveel mogelijk mensen te bereiken, weet Ritskes, moet je de dingen op een aansprekende manier brengen. In dit nieuwe boek kiest hij daartoe een verrassend bondgenootschap: dat met de wetenschap. ,,Wetenschap is de religie van deze tijd', zegt Ritskes. ,,Als dingen wetenschappelijk bewezen zijn dan zal dat mensen aanspreken die anders misschien niet willen luisteren. De nuchtere types.'

Samen met zijn echtgenote en hoogleraar diergeneeskunde Merel Ritskes-Hoitinga kwam hij op het idee de effecten van zenmeditatie in verband te brengen met de productie van endorfinen in de hersenen. Wanneer we genieten produceren we deze zogenaamde gelukshormonen. Maar ook in moeilijke omstandigheden als we bijvoorbeeld pijn lijden. Dan werken ze eerder als verdoving.

Het is nog een hypothese, geeft hij toe, maar wel een die veel wetenschappelijke basis heeft. De gedachte is dat door middel van het zelfgekozen afzien via sport maar ook via meditatie de endorfineproductie in de hersenen omhoog gaat en mensen beter kunnen genieten. Door die herhaalde ervaring groeit het vertrouwen dat genieten ook onder moeilijke omstandigheden mogelijk is en dat maakt mensen uiteindelijk gelukkiger, denkt Ritskes.

,,Niet ongeluk maakt zalig zoals de paus zegt, maar het ombouwen van frustratie naar inspiratie. Om dat te leren roepen wij zelf de frustratie op. Daardoor leer je beter met de frustratie van alledag om te gaan.'

Wetenschappelijk onderzoek is niet gedaan naar het endorfineniveau bij meditatie. ,,En dat zal ook niet zo snel gebeuren aangezien de farmaceutische industrie meer belang heeft bij het verkopen van antidepressiva', smaalt Ritskes. Maar MRI-scans wijzen er volgens hem op dat opvallende verschuivingen plaatsvinden in de hersenactiviteit wanneer getrainde mensen beginnen te mediteren.

Wat onder geluk en uiteindelijk verlichting verstaan moet worden, blijkt gaandeweg de middag nog niet zo simpel. Is geluk hetzelfde als genieten? Is geluk een gevoel? Kan alleen lijden tot geluk leiden? En wanneer wordt geluk eigenlijk verlichting?

De filosofe Miriam van Reijen vergelijkt verschillende filosofische visies op geluk. Vanaf de 18de eeuw komt een hoofdstroming op die de nadruk legt op de pursuit of happiness. Geluk als iets wat je moet najagen. Nadeel van deze visie, aldus van Reijen, is dat je bijna altijd ongelukkig bent. Namelijk zolang je je doel nog niet bereikt hebt. En als je het doel bereikt hebt, dan blijkt dat je daar toch niet gelukkig van wordt of je bent bang om het weer kwijt te raken.

De andere visie, die je onder andere tegenkomt bij de stoïcijnen, en die veel meer verwant is met de zentraditie, legt de nadruk op geluk als bewustzijnstoestand. De mens hoeft nergens naar te streven. Het doel is hier en nu. Het is de kunst gelukkig te zijn met wat er is. Dat geeft innerlijke rust en vrede.

Jeroen Witkam, monnik van de trappistenabdij Maria Toevlucht in Zundert, spreekt over lijden en verlichting. Wanneer is lijden een hefboom voor verlichting, vraag hij zich af, en wanneer een blokkade? Dat verhaal over gelukshormonen is boeiend, maar, zo denkt Witkam, pas met werkelijk inzicht kun je de verlichting ervaren. Je kunt het niet zelf doen. Pas als je echt naar je eigen gevoel durft te kijken. Pas wanneer je je eigen sterfelijkheid onder ogen durft te zien, is de weg open voor de 'grote doorbraak naar de verlichting'. ,,Wanneer je het Niets doorleeft', zo formuleert Witkam het, ,,breekt er iets open naar het Alles'. Waaruit maar weer blijkt dat het laatste woord over zen en geluk niet gesproken is.

Gemengde gevoelens heeft ze, zegt een bezoekster na afloop. ,,Ik moet het nog laten bezinken en erover nadenken, maar die nadruk op genieten, ik weet het niet... Dat lijkt toch te veel op het najagen ervan. En dat is het voor mij niet, geloof ik. Voor mij is het belangrijker om juist te laten zijn wat er is.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden