TaalTon den Boon

Het is best lastig uit te leggen wat met het woord excuus wordt bedoeld

Wat moeten we verstaan onder excuses? Die vraag is actueel in verband met het slavernijverleden. In 2013 heeft de overheid daarover ‘spijt betuigd’, schreef Trouw zaterdag in het commentaar, maar getuige de kop daarboven wordt ook wat anders verwacht: ‘Excuus voor het slavernijverleden is nodig voor verzoening’.
Is een excuus dan iets anders dan een spijtbetuiging, vraagt een lezeres.

Volgens het woordenboek niet per se. Van Dale definieert excuus - dat in de 16de eeuw ontleend is aan het Franse woord excuse - als ‘verontschuldiging, betuiging van spijt’. Excuus is dus een synoniem van zowel spijtbetuiging als van verontschuldiging. 

Vooral een verzoek om vrijgepleit te worden

Dat kunnen twee verschillende dingen zijn. Bij een spijtbetuiging geef je uiting aan wroeging of verdriet over iets wat je ge- of misdaan hebt. Verontschuldiging, dat etymologisch gezien teruggaat op onschuld, is letterlijk een verzoek om vrijgepleit te worden van schuld of - in het verlengde daarvan - veroorzaakte overlast. 'Excuus, mag ik even storen?' is dan ook in feite een verkorte variant op 'Ik vraag excuus, mag ik even storen?’ 

De excuusvraag gaat soms vergezeld van een verantwoording voor de gewraakte handeling: wie niest en zegt 'Excuus, ik heb hooikoorts', voert voor zijn verzoek om te worden verontschuldigd voor het niesen een verzachtende omstandigheid (hooikoorts) aan. Een verontschuldiging kan trouwens ook vergezeld gaan van een zelfbeschuldiging: 'Excuus, ik had niet moeten slaan, maar ik ben nu eenmaal driftig van aard.' 

Als in verband met slavernij over excuus wordt gesproken, wordt vrijwel zeker niet verontschuldiging in de betekenis 'vrijpleiting van schuld' bedoeld, maar wellicht eerder een verontschuldiging die gepaard gaat met zelfbeschuldiging. In zekere zin impliceert een spijtbetuiging dat al: wie spijt betuigt, neemt immers verantwoordelijkheid voor wat hij heeft gedaan.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden