BoekrecensieFranse literatuur

Het is bal in het gekkenhuis

null Beeld

De Franse Victoria Mas overtuigt met een indringende roman over het begin van de psychiatrische zorg in de negentiende-eeuw.

Het is een gouden onderwerp dat de Franse schrijfster Victoria Mas voor haar debuutroman Het bal der gekken bij de kop heeft gevat: het jaarlijkse galabal dat lange tijd te Parijs in het beroemde psychiatrisch ziekenhuis La Salpêtrière gegeven werd. De aldaar opgesloten vrouwelijke gekken (zo werden de psychiatrische patiënten destijds nog onbekommerd genoemd) en de leden van de hogere kringen die een toegangskaart hadden weten te bemachtigen, konden bij die gelegenheid elkaar ontmoeten en zelfs met elkaar dansen.

Voor de geïnterneerde psychiatrische patiënten was het, ook al waren ze op zulke avonden het slachtoffer van ongezonde nieuwsgierigheid van de burgerij, een kans om, één keer per jaar, hun isolement te doorbreken. Want de omstandigheden van hun dagelijks bestaan waren, de rest van de tijd, ten hemel schreiend.

Geneesheer met hofhouding

De beroemde geneesheer Jean-Martin Charcot (1825-1893), een van de leermeesters van Sigmund Freud, heerste als een feodaal vorst over dit rijkje midden in de Franse hoofdstad. Victoria Mas beschrijft zijn machtspositie binnen de geneeskunde indringend: “Als hij binnenkomt, ontstaat er binnen enkele momenten een kleine hofhouding van vrouwen die zich aanstellen, rond paraderen, doen alsof ze koorts hebben, huilen, smeken, een kruis slaan. De jonge verpleegsters giechelen als verschrikte meisjes. Hij is zowel de begeerde man als de gedroomde vader, de bewonderde dokter, de rechter van zielen en geesten. De artsen en studenten die hem volgen tijdens zijn rondes (…) vormen een tweede bewonderende, maar zwijgende hofhouding, die de legitimiteit van de onmiskenbare heer en meester van het ziekenhuis bevestigt.”

Het belangrijkste onderwerp van Charcots studie was hysterie bij vrouwen. Bij zijn onderzoek bediende hij zich van hypnose. Daarmee wekte hij gedurende openbare colleges, die niet alleen door studenten, maar ook door het publiek druk bezocht werden, bij zijn patiëntes aanvallen van hysterie op, die hij vervolgens genas.

Victoria Mas Beeld AFP
Victoria MasBeeld AFP

Om deze machistische hel tot leven te brengen en een stem te geven aan een groep vrouwen die in de geschiedenis nauwelijks aan het woord zijn gekomen, heeft Victoria Mas een zorgvuldige intrige uitgewerkt, die toewerkt naar de avond van het bal van maart 1885, waarop de patiënten zich al weken van tevoren voorbereiden.

Spiritistische elementen

We volgen vooral de jonge Eugénie, die afkomstig is uit een net burgergezin. Zij is in La Salpêtrière beland omdat ze, buiten haar wil om, berichten van doden doorkrijgt, en zich daarom nader in het spiritisme wil verdiepen. Zodra haar vader daar achter komt, laat hij zijn dochter zonder een spoor van medelijden linea recta afvoeren naar het dolhuis. Daar leert Eugénie de oudgediende verpleegster Geneviève kennen, met wie ze een goede verstandhouding weet op te bouwen doordat ze haar berichten doorgeeft van haar overleden, dierbare zuster Blandine. De volstrekt geloofwaardige en natuurlijke manier waarop Victoria Mas deze spiritistische elementen in haar verhaal verweeft, is bewonderenswaardig. Uiteindelijk zal Eugénie het enige personage zijn dat zich aan het geneeskundig inferno van La Salpêtrière weet te ontworstelen.

Bijzondere stilistische kwaliteiten heeft het proza van Mas niet: haar zinnen zijn eenvoudig, soms zelfs vlak. Maar daar staan vele rake observaties tegenover. De razend interessante blik die de schrijfster haar lezers gunt op de eerste stappen van de psychiatrische zorg en de wijze waarop zij ze naar de ontknoping van haar verhaal toe sleurt is onweerstaanbaar. Zodat het toch goed te begrijpen is dat ze voor dit boek bekroond werd met maar liefst vier literaire prijzen.

null Beeld

Victoria Mas
Het bal der gekken
Vert. Andreas Dijkzeul. Unieboek/Het Spectrum; 239 blz. € 21,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden