Recensie

Het is allemaal de schuld van de christenen

Beeld x

Vroegchristelijke fanaten vernielden de mooiste bibliotheken en tempels van de Klassieke Oudheid. Eeuwig zonde, maar de Britse journalist Catherine Nixey slaat door.

Catherine Nixey
Eeuwen van duisternis
Hollands Diep; 400 blz.
€ 29,99

Maak het niet erger dan het al was, dacht ik toen ik de achterflap las: “Iedereen die zich niet naar het christelijk geloof voegde werd vervolgd, gemarteld en vermoord.” Dit is de vroege christenen echt niet gelukt en dat blijkt ook wel in Catherine Nixey’s ‘Eeuwen van duisternis. De christelijke vernietiging van de klassieke cultuur’.

Nixey wil de catastrofe beschrijven die zich volgens haar sinds de bekering van keizer Constantijn in de Oudheid voltrekt. Bibliotheken werden vernield, heidense boeken verbrand, geleerden weggejaagd of vermoord, tempels gestript of afgebroken, kortom de klassieke cultuur werd vernietigd en de duisternis daalde neer op aarde. Intolerantie, somberheid en humorloosheid maakten zich breed.

Palmyra

Ze begint met de christelijke beeldenstormers die rond 385 in Palmyra de Griekse godenbeelden onder handen namen. Een knappe inzet, want daarmee legt ze meteen de link met IS die in de afgelopen jaren ook Palmyra heeft aangedaan. Ze schiet vervolgens door naar het jaar 532 waarin de laatste filosofen van de Akademeia Athene moesten verlaten omdat de instelling gesloten werd. Het hoofddeel van het boek wordt gevormd door wat daar tussen ligt.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Christelijke beeldenstormers namen al rond 385 de godenbeelden van Palmyra onder handen.Beeld AP/ Maya Allaruzzo

Een greep uit de vele onderwerpen: de pennestrijd tussen ruimdenkende heidense en bekrompen christelijke denkers, de weinige christelijke en de vele niet-christelijke martelaren, de vernietiging van het Serapeion en andere heidense tempels, de moord op de filosofe Hypatia en de verbranding van niet-christelijke boeken.

Christelijk geweld

Nixey schrijft met een goedgepunte pen. Ze heeft oudheidkunde gestudeerd en werkt voor The Times. Ze weet een levendig beeld neer te zetten van wat er gebeurd is sinds Constantijn voor het christendom koos. Als journalist verliest ze zich niet in details, maar vertelt ze aan een breed publiek over de grandeur en de misère van een periode.

Het is goed dat ze deze episode aansnijdt. Ze zet een aantal dingen recht. Op christelijke scholen werd vroeger breed uitgemeten over het lijden van de christelijke martelaren, maar gezwegen over het geweld dat christenen vanaf Constantijn andersgelovigen aandeden. 

Nixey is niet de eerste die erover begint. Al aan het eind van de 18de eeuw betreurde de grote historicus Edward Gibbon de opkomst van het christendom ten koste van de klassieke cultuur. En intussen is er een stroom van literatuur op gang gekomen die het christelijk geweld sinds Constantijn aantoont. Ik hoef alleen maar het goed gedocumenteerde boek van Michael Gaddis te noemen: ‘There Is No Crime for Those Who Have Christ. Religious Violence in the Christian Roman Empire’ (2005).

Van wit naar zwart

Maar Nixey slaat door. Het wordt allemaal zwart en wit: het was wit en het werd zwart. En dat is de schuld van de christenen. Het is net zo ongenuanceerd als het oude christelijke plaatje: het was zwart en het werd wit. Dankzij de christenen. Er zitten ook een paar ‘alternatieve feiten’ in dit boek. Neem het lot van de grote bibliotheek in Alexandrië. Volgens Nixey een geweldige bibliotheek met in zijn bloeitijd misschien wel 700.000 werken, de grootste in de Oudheid. Wat daar in 392 nog van bestond werd volgens Nixey verwoest door een christelijke meute die af wilde rekenen met het heidendom.

Een mooi verhaal dat het zeker goed doet bij seculieren die iets tegen het christendom hebben. Alleen is het twijfelachtig. Allereerst neemt Nixey uit alle schattingen van het aantal boeken de hoogste, een getal dat meer op retorisch effect dan op rekenkundige precisie uit was. (De vertalers maken het nog erger door te spreken over ‘geschriften’, waar Nixey het over volumes heeft. Bedoeld wordt ‘rollen’ - een werk bestond meestal uit meerdere rollen.)

Volgens de geschiedschrijver Plutarchus had Julius Caesar al bij zijn aanval op Alexandrië in 47 v. Chr. de bibliotheek in de as gelegd. Daarna was een nieuwe verzameling aangelegd in de tempel van Serapis, een gebouw dat inderdaad door christenen is verwoest. Oude geschiedschrijvers vertellen wel over die verwoesting, maar niet over boeken die verloren zijn gegaan. Kortom: we weten niet hoe het is afgelopen met dit restant van de glorieuze bibliotheek.

Pikante dichtregel

Nixey klaagt dat het grootste deel, wel 90 procent van de klassieke literatuur, door christelijke opzet of veronachtzaming verdween en van de Latijnse literatuur zelfs 99 procent. Dat zijn boude beweringen. De historicus Tim O’Neill heeft de lijst onderzocht van de boeken die bisschop Photios van Constantinopel in de 9de eeuw heeft opgesteld en samengevat. Hij komt tot de conclusie dat van de christelijke titels 35 procent is bewaard gebleven, en van de pagane en Joodse boeken 38 procent. Dat wijst niet op systematische vernietiging van niet-christelijke werken.

En dan de seks. Wat een vrijheid in de Oudheid om het lijf af te beelden! Nixey betreurt dat die in christelijke preutsheid gesmoord is. In het opgegraven Pompeï kunnen we het allemaal nog zien: het liefdesspel in alle staten en standen, levensgrote penissen, de God Pan die bij een geit naar binnen gaat… het mocht allemaal vrijelijk afgebeeld worden. En de literatoren hoefden er ook niet over te zwijgen. Nixey haalt een pikante dichtregel van de Romeinse dichter Catullus aan: “Ik zal jullie in je kont en in je mond neuken”, en merkt op dat dit niet echt iets was dat het hart van de bisschop van Caesarea, Basilius, verkwikt zal hebben. Mijn hart trouwens ook niet.

Boekverbrandingen

Het ligt allemaal genuanceerder dan de schrijver wil. Ze benadrukt herhaaldelijk dat er zoveel tempels vernietigd zijn. Niet helemaal te ontkennen. Maar veel archeologen wijzen er juist op dat er zoveel tempels destijds zijn omgebouwd tot kerken. Dat betekent dat er veel meer continuïteit is dan Nixey wil. En in die kerken kwam veel van de Oudheid mee. Ook in de Middeleeuwen en daarna. In de oude hymne Dies irae stond de heidense Sibille als voorspeller van Gods grote toekomst naast de bijbelse David. In de Walburgkerk in Zutphen vinden we ze in het koor van de kerk terug, samen met de Romeinse dichter Vergilius. 

Er waren in de Oude Kerk inderdaad hardliners die zo veel mogelijk van de oude wereld wilden vernietigen, maar die hebben het uiteindelijk niet gewonnen. Het christendom is toch beter als synthese dan als antithese te begrijpen.

Agressie

De auteur komt gevaarlijk dicht bij de houding van de Engelse New Atheists, waar bijvoorbeeld de namen van Dawkins en Hitchens aan verbonden zijn. Ze moeten het christendom niet, en hemelen daarom de voorchristelijke Oudheid op. Dat mag, maar dan graag zonder manipulatie van de feiten. De al genoemde Tim O’ Neill, zelf verklaard atheïst, wijdt er een blog aan: History for Atheists. Om ze bij te scholen over thema’s die ook bij Nixey aan de orde komen als de bibliotheek van Alexandrië of boekverbrandingen.

Het is goed dat Nixey schrijft over de gewelddadige rol die vele christenen in de eeuwen na Constantijn speelden. De kerk moet dat onder ogen durven zien, en vooral kijken hoe ze nu religieus geïnspireerde agressie bestrijden kan. Buiten haar eigen kring en nog meer daarbinnen. Maar nogmaals, maak het niet erger dan het is. Het is al erg genoeg.

Lees hier meer boekrecensies van Trouw. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden