De documentaire For Sama is gemaakt door een jonge moeder, die met haar baby in Aleppo achterbleef tijdens de belegering door Assad.

Documentairefestival

Het Idfa is op dreef: van films in de competities heeft 64 procent een vrouw als maker

De documentaire For Sama is gemaakt door een jonge moeder, die met haar baby in Aleppo achterbleef tijdens de belegering door Assad. Beeld For Sama

Margaret Atwood is in goed gezelschap op het Idfa, dat morgen van start gaat. Het Amsterdamse festival voor documentaires zit barstensvol inspirerende vrouwenportretten.

Het is 1971. Het stadhuis van New York is volgestroomd met publiek. De Amerikaanse schrijver Norman Mailer zit een panel voor met vier ­gepassioneerde feministes. Onder hen Germaine Greer, die kort daarvoor ‘De vrouw als eunuch’ heeft gepubliceerd, waarin ze de onderwerping van de vrouw vanaf bijbelse tijden beschrijft. Het onderwerp van het debat sluit daarbij aan: de vrouwelijke bevrijding. Na een paar minuten verlaat de eerste man luid mopperend de zaal. Het rumoer neemt toe. De gemoederen raken verhit. Met name Mailer krijgt het te verduren. Niet alleen Greer neemt hem de maat, ook Susan Sontag, die vanuit de zaal reageert, en hem confronteert met zijn vrouwonvriendelijke taalgebruik.

De documentaire, waarin de legendarische confrontatie werd vastgelegd, ‘Town Bloody Hall’ van het beroemde filmkoppel D.A. Pennebaker en Chris Hegedus, is deze en volgende week te zien op het International Documentary Filmfestival Amsterdam (Idfa). De directe aanleiding is een hommage aan Pennebaker, die afgelopen zomer is overleden. De film is ook om een andere reden interessant. We zijn inmiddels bijna vijftig jaar verder; hoe staat het ervoor met de vrouwenzaak?

Als we ons beperken tot de film­wereld: de vrouwelijke makers zijn de afgelopen jaren iets zichtbaarder geworden. Het ‘5050 by 2020’-protocol dat pleit voor een fiftyfifty vertegenwoordiging van vrouwelijke en mannelijke makers in het jaar 2020, is door heel wat internationale filmfestivals ondertekend. Eerder dit jaar vielen de films van Céline Sciamma en Mati Diop in de prijzen in Cannes: films van vrouwen over vrouwen die vol in de schijnwerpers stonden, en waar iedereen het opeens over had. Zo werkt het. 

Ook het Idfa is op dreef. Het kan zijn dat de documentairewereld voor vrouwelijke makers van oudsher toegankelijker is dan het speelfilmcircuit. Toch zijn de cijfers van het Idfa opmerkelijk: 47 procent van het totale festivalprogramma bestaat dit jaar uit films van vrouwelijke makers en voor de films in de verschillende competities geldt dat zelfs voor 64 procent. Een absoluut record. 

Een van de opvallendste titels is ‘For Sama’, een verslag van de belegering van Aleppo door vrouwelijke ogen. Waad al-Kateab was een 26-jarige economiestudente toen de regeringstroepen van Assad, vanuit de lucht gesteund door de Russen, de Syrische hoofdstad binnenvielen. Al-Kateab ­besloot de camera op te pakken en te blijven filmen. Ze hoorde bij de burgers die weigerden te vluchten en zich verschansten in het ziekenhuis, waar haar man als arts werkte. 

Wat de film zo bijzonder maakt, is dat Al-Kateab zich tijdens het filmen, terwijl de bommen en granaten in het rond vliegen, richt tot haar pasgeboren dochter Sama. De film heeft de vorm van een brief, waarin een moeder tot haar dochter spreekt, niet wetende of ze het gaan overleven.

Het is precies wat het getuigenverslag zo intiem en hartverscheurend maakt: het perspectief van een jonge moeder, die zich met een tweede kind in haar buik ontpopt tot een moedige burgerjournalist en uiteindelijk, met hulp van de Britse documentarist Edward Watts, tot een filmmaker. For Sama won in Cannes de prijs voor de beste documentaire en gooit hoge ogen als Oscarkandidaat. 

‘Adriana's pact’ is een zoektocht naar een pijnlijke familiegeschiedenis.

Pijnlijke zoektocht

Het Idfa barst dit jaar van de bijzondere vrouwenportretten. De Chileense Lisette Orozco, die net aan de filmacademie was begonnen, besloot haar camera te richten op een tante die vanuit Australië terugkeerde naar Chili. Al filmend stuitte ze op verontrustende feiten uit het verleden van haar tante. Ze zou ­tijdens het bewind van dictator Pinochet voor de geheime politie hebben gewerkt. In de film, ‘Adriana’s Pact’, onderneemt de jonge filmmaakster uiteindelijk een pijnlijke zoektocht naar de waarheid over haar eigen familie.

En zo pakte ook de jonge Canadese ­Sophie Bédard Marcotte de camera op. Als kunstenaar overleeft ze van het ­vertalen van hotelrecensies op internet. Ze vraagt zich af hoe Miranda July, een door haar bewonderde Amerikaanse filmmaker en creatieve duizendpoot, het aanpakt. Ze vraagt per e-mail of ze misschien een keer een kopje thee met haar mag drinken, en vertrekt zonder het antwoord af te wachten met een vriendin naar Los Angeles. In ‘L.A. Tea Time’ vormt de lange autorit door Amerika, waarin het tweetal geestig experimenteert met de vertelvorm, uiteindelijk de film. 

Een lange autorit vormt de basis voor ‘L.A. Tea Time’.

Verheugend is het dat het Idfa dit jaar ook filmportretten van twee grote schrijfsters vertoont: Toni Morrison en Margaret Atwood. De laatste reist op haar tachtigste de wereld rond als een literaire superster, ingegeven door de succesvolle serie die van haar roman ‘The Handmaid’s Tale’ (1985) is gemaakt. Daarin ontvouwt Atwood een dystopische toekomst waarin, kort samengevat, jonge, vruchtbare vrouwen worden gekidnapt en na rituele verkrachtingen als baarmachines worden ingezet voor machtige mannen en hun onderdanige, onvruchtbare vrouwen.

Het regisseurskoppel Nancy Lang en Peter Raymont schetst in ‘Margaret Atwood: A Word after a Word after a Word is Power’ een prachtig, bezield portret van de Canadese schrijfster en feministe achter The Handmaid’s Tale en het recente vervolg ‘The Testaments’. Energiek en geestig haalt ze herinneringen op, bijvoorbeeld aan de tijd (begin jaren zestig) dat ze literatuur studeerde aan Harvard en als vrouw geen toegang had tot een bepaalde ­bibliotheek op het terrein, de Lamont Library. Ze kon wel boeken krijgen, maar mocht niet naar binnen. De bibliotheek was het domein van de man.

Margaret Atwood in de documentaire over haar leven.

Evenals generatiegenoten Germaine Greer en Susan Sontag die zich in het New York van 1971 weigerden te voegen naar de arrogante praatjes van Norman Mailer, groeide Atwood op in een door mannen gedomineerde wereld. “De meeste dystopieën werden geschreven vanuit het gezichtspunt van mannen”, zegt Atwood. Met The Handmaid’s Tale nam ze het op zich om een dystopie vanuit vrouwelijk perspectief te schrijven, waarin, benadrukt ze, niets is verzonnen. “Alles in het boek heeft ooit ergens plaatsgevonden.”

Greer, Sontag en Atwood zijn op het Idfa in goed gezelschap. We zien jonge vrouwen, studenten nog, of net student af, die de camera oppakken en niet schromen persoonlijk te getuigen van de vreselijke oorlog in Syrië, van het helse verleden van Chili of gewoon van de worsteling met kunstenaarschap.

International Documentary Filmfestival Amsterdam, 32ste editie, woensdag 20 november tot en met zondag 1 december.

Lees ook:
Jonge meiden die door vader, broer of echtgenoot tot het uiterste zijn gedreven

Het is twee keer ongelofelijk wat documentairemaker Mehrdad Oskouei voor elkaar kreeg voor de openingsfilm van Idfa. Eerst wist hij toegang te krijgen tot een afdeling voor minderjarige meisjes in een jeugdgevangenis in Teheran, waar alleen meiden zitten die medeplichtig zijn aan moord.

‘Varda par Agnès’ is de speelse zwanezang van een uitgesproken feministe

Agnès Varda, chroniqueur van de menselijke ontmoeting, overleed op 29 maart, negentig jaar oud. Ze liet een prachtige film na, waarin we een laatste, ontroerende reis door haar leven en werk maken.

Eindelijk een vervolg op het ‘Het verhaal van de dienstmaagd’

Na 35 jaar brengt schrijfster Margaret Atwood vandaag een vervolg uit op haar boek ‘Het verhaal van de dienstmaagd’. Wereldwijd wordt er met spanning naar uitgekeken. Waarom?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden