Review

Het hart in beide kampen

Scherp én vol mededogen beschrijft de Algerijns-Franse Khadra in zijn nieuwe roman hoe een straatarme Algerijnse jongen wordt ’gered’ door een half-Franse familie en worstelt met de loyaliteit aan zijn Arabische vrienden.

Steevast zorgt het verschijnen van een nieuwe roman van Yasmina Khadra in Frankrijk voor uitgebreide media-aandacht en hoge stapels bij de kassa’s van de Replay-winkels (de AKO van de Franstalige wereld). De Algerijnse ex-officier is in de laatste paar jaar uitgegroeid tot een van de spraakmakendste auteurs van zijn taalgebied. In zijn boeken voegt hij het dagelijks leven en de grote geschiedenis samen tot een onweerstaanbaar geheel.

Wie zijn rijke roman ’Wat de dag verschuldigd is aan de nacht’ leest, zal niet veel moeite hebben om dat te beamen.

Khadra beschrijft in dit nieuwe boek het leven van de Algerijn Younes Maheddienne vanaf de jaren dertig tot nu, zijn worsteling met het leven, de liefde en vooral de veelbewogen geschiedenis van zijn land. De afgelopen zestig jaar is vrijwel geen Algerijns gezin gespaard gebleven voor moord, terreur en verwoesting van eigendommen. Een tragiek die Khadra tegen het einde van zijn roman in een paar woorden samenvat: „Iedereen die een oorlog overleeft, is op de een of andere manier een verrader.”

Younes stamt uit een familie die vroeger rijkdom en aanzien had, maar in luttele generaties alles verloren heeft. Een brand in het laatste graanveld van Younes’ vader dwingt het gezin om naar de stad Oran te trekken. Zij moeten er genoegen nemen met een vochtige, half open kamer in een achterbuurt vol armoede en geweld. Het leven daar in de wijk Jenane Jato wordt door Khadra met filmische precisie geschilderd en met scherpe observaties waarachter veel mededogen schuilgaat.

De vader, door ontberingen gesloopt en niet meer bij machte voor zijn gezin te zorgen, slikt zijn trots in en staat zijn enige zoon ten slotte af aan zijn kinderloze broer. Die is erin geslaagd te studeren en een apotheek te openen. Hij is gelukkig getrouwd met een Europese vrouw. Younes wordt omgedoopt tot Jonas, en ontvangt een liefdevolle, op Franse leest geschoeide opvoeding, terwijl zijn ouders, achtergebleven in Jenane Jato en te trots om hulp te aanvaarden, wegzinken in armoede. De vader raakt aan de drank, en beide ouders en een doofstomme zus verdwijnen na een paar jaar spoorloos uit Jonas’ leven.

Al eerder, in zijn fraaie roman ’Aanslag’, bracht Khadra een van zijn personages op een dergelijke manier in een positie van dubbele loyaliteit: toen tussen Palestijnen en Israeliërs, hier tussen Fransen en Algerijnen – net voor het begin van ’de gebeurtenissen’ zoals de Algerijnse opstand in Frankrijk doorgaans genoemd wordt. De benaming laat zien dat men zich er in moreel opzicht enigszins ongemakkelijk bij voelt. Het is een conflict waarin geweldsuitbarstingen onontkoombaar worden, en Khadra’s personage heen en weer wordt geslingerd tussen de elkaar op leven en dood bestrijdende personen met wie hij zich, aan beide zijden van de scheidslijn, verbonden voelt. De lezer krijgt zo inzicht in wat er leeft in de beide kampen, zonder dat de schrijver uitleggerig hoeft te worden.

Door dit alles heen weeft Khadra een prachtig verhaal van vriendschap en gedoemde jeugdliefdes. Jonas verhuist namelijk na een aantal jaren met zijn stiefouders van Oran naar het paradijselijke dorpje Rio Salado, waar hij, na een stevige ruzie, vriendschap voor het leven sluit met een drietal leeftijdgenoten. Zij verschillen enorm van elkaar, maar, zoals men in het dorp zegt, zij horen bij elkaar ’als de tanden van een vork’.

De gezamenlijke verliefdheid op de mooie Emilie stelt die vriendschap zwaar op de proef. Emilie trouwt na veel meeslepende verwikkelingen met Simon, die carrière maakt als zakenman, verliest hem bij een aanslag van de fellaga’s op hun villa, vlucht naar de stad Oran, en belandt ten slotte in Marseille, waar Jonas haar na jaren terugvindt.

Het laatste hoofdstuk van de roman, met een verrassende wending die het hele relaas in een nieuw licht zet, heeft een prachtige berustende toon, een van verzoening met het bestaan, in het besef dat teleurstellingen het leven soms niet minder verrijken dan successen.

Jonas, inmiddels weer Younes geworden, concludeert aan het eind van zijn leven dat we meerdere personages in één zijn „zo overtuigend in de verschillende rollen die we hebben gespeeld dat niet uit te maken is wie we echt zijn geweest, wie we zijn geworden en wie ons zal overleven”.

Zo nu en dan is Khadra’s taal wel erg bloemrijk. „De angst stroomde als afwaswater van zijn gezicht”, staat er ergens. Daar kan ik me, als ik erover nadenk, niet echt wat bij voorstellen.

Maar dat de beeldspraak soms uit de hand loopt is de schrijver, bij zoveel overige kwaliteiten, graag vergeven. En je bent het ook al heel snel vergeten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden