Het grote charisma van de sekteleider

Beeld uit ‘The Wicker Man’ uit 1973

Al sinds de begindagen van de film laten filmmakers zich inspireren door sektes. Het Imagine Film Festival in Amsterdam richt zich op de dubbelheid: hoe een groep zowel geborgenheid geeft als een bedreiging is.

Hij wordt bepaald niet gastvrij ontvangen, de politieagent in de horrorfilm ‘The Wicker Man’ (1973). Na een lange reis per watervliegtuig landt hij voor de kust van een afgelegen Schots eiland. U hebt hier niets te zoeken, roepen mannen op de kade; ze hebben verweerde, onvriendelijke koppen. Toch zet de politieagent voet aan wal, hij zoekt een 12-jarig eilandmeisje. Volgens een anonieme tipgever is ze vermist. 

Geleidelijk aan wordt hem duidelijk dat de eilandbewoners zich onder leiding van de duistere Lord Summerisle hebben bekeerd tot een heidense godsdienst, waarbij fallische symbolen worden aanbeden en mensenoffers worden gebracht. Het lieflijk ogende eiland – ongerept gras en witte huisjes – wordt een hachelijke plek voor de agent.

Let’s talk about Sects

Sektes als in The Wicker Man vormen al bijna een eeuw een inspiratiebron voor filmmakers. Reden voor het jaarlijkse Imagine Film Festival in Eye Amsterdam om er een programma aan te wijden: ‘Let’s talk about Sects’. Met daarin aandacht voor een belangrijk moment in de geschiedenis van de sektefilm: 8 augustus 1969. Op die dag drong de Manson Family het huis binnen van regisseur Roman Polanski en actrice Sharon Tate. Ze vermoordden Tate en vier andere aanwezigen, in opdracht van de beruchte sekteleider Charles Manson (1934-2017). De seriemoorden inspireerden een hele reeks films, de meest recente is Quentin Tarantino’s ‘Once Upon a Time in Hollywood’, die aankomende zomer in de Nederlandse bioscopen draait. Met Leonardo DiCaprio als de buurman van actrice Sharon Tate. 

Al ruim voor de Manson-moorden hadden filmmakers de sekte in het vizier. Zo verscheen in 1934 ‘The Black Cat’, de eerste film over een satanische sekte. Daarin dreigt een pasgetrouwde vrouw te worden geofferd in een satanisch ritueel. Echt eng werd het in 1968 met de psychologische horror ‘Rosemary’s Baby’ (van Polanski), waarin een net bevallen vrouw steeds sterkere vermoedens heeft dat vrienden en buren haar baby willen offeren aan de duivel.

Dankzij Rosemary’s Baby is satanisme waarschijnlijk een van de bekendste tradities in de verbeelding van sektes. Maar op die duivelse variant richt Imagine zich niet, vertelt programmeur Lauren Murphy. “Onze focus ligt op de sekte met de charismatische leider, op groepsdruk en psychologische beïnvloeding, iets wat mij persoonlijk al jaren fascineert. Sektes lijken voor veel mensen misschien ver van hun bed, maar een deel van het publiek vindt de saamhorigheid en geborgenheid ervan stiekem heel aantrekkelijk. Sektes strikken mensen met grote verhalen en ook dat is heel aantrekkelijk, zowel voor potentiële volgelingen als voor filmmakers.”

Beeld uit ‘Rosemary’s Baby’ (1968)

Dat komt ook doordat de samenleving ‘onttoverd’ is geraakt, zegt Murphy: magische en religieuze elementen zijn goeddeels verdwenen. “Mensen willen de grote vragen beantwoord zien. En sektes handelen in grote vragen. Vergeet niet: de aantrekkingskracht van sektes begint vaak met liefde, ook al eindigt die verhouding vaak met indoctrinatie en angst. Of angst en liefde gaan door elkaar lopen, en dat is natuurlijk goud voor filmmakers. Al moet ik wel zeggen dat er maar weinig films zijn die echt het psychologische mechanisme van de verleiding van sektes en het charisma onderzoeken. ‘The Master‘ (2012) van Paul Thomas Anderson is een van de betere. Voor de meeste filmmakers betekenen sektes vooral spektakel.”

Horrorfilms zijn eigenlijk een soort sektebarometer, zegt regisseur Martin Koolhoven, die ook een bijdrage levert aan het Imagine-programma: je kunt er de angst van het moment aan aflezen. Zo verscheen vlak voor The Wicker Man de cultfilm ‘Deliverance’ (1972) van John Boorman. In beide films worden stedelingen slachtoffer van plattelandsbewoners die wraak nemen op de nieuwsgierige buitenstaanders. Een angst die mogelijk onder invloed van de Tate-moorden is gegroeid, want voordat ze hun misdaden begingen, leefden de leden van de Manson Family op een afgelegen ranch ergens in Californië.

Oerangst

“Wat sektes zo interessant maakt, is de angst voor het onbekende, een oerangst die ook wel de angst der angsten wordt genoemd”, zegt Koolhoven. “Aan de ene kant is de bescherming van een groep zo ongeveer de prettigste vorm van geborgenheid. Maar diezelfde groep kan ook een bedreiging vormen. Die dubbelheid is voor filmmakers heel aantrekkelijk.”

Dat geldt ook voor de sterke leider, de man die zijn volgelingen aantrekt én angst aanjaagt. Voor filmmakers een fascinerende hoofdpersoon. De Amerikaanse schrijver en Manson-expert Ian Cooper weet er alles van. “Charles Manson, maar ook Jim Jones (als sekteleider verantwoordelijk voor ruim 900 (zelf-)moorden) verklaarden bewondering te hebben voor Hitler en de nazi’s”, vertelt Cooper vanuit Berlijn. “Kijk, als een sekte respectabel wordt, bijvoorbeeld doordat die groeit en er meer geld in omgaat, dan verandert die van een cultus in een geloofssysteem, een religie. Maar die hang naar een leider verdwijnt nooit, dat is een bizar soort papa-ding, een behoefte om te worden geleid. Sekteleden zijn vrijer dan de rest van ons omdat ze buiten de samenleving leven. Maar ze zijn tegelijkertijd meer gevangen omdat ze zo onder druk staan om aan de eigen regels te gehoorzamen. Dat fascineert mensen.”

Maar onder al die hoogdravende verklaringen, zegt Cooper, zitten ook gewoon de banale commerciële aspecten die films over sektes aantrekkelijk maken voor filmmakers: seks, geweld en de charismatische klootzak.

De beste sektefilms volgens Ronald Rovers

1. The Master (2012)
Scientology wordt ongetwijfeld om juridische redenen nergens genoemd in Paul Thomas Andersons chirurgische analyse van sektarische beïnvloeding en charismatisch leiderschap. Maar de door Philip Seymour Hoffman gespeelde Lancaster Dodd is gemodelleerd naar Scientology’s oprichter L. Ron Hubbard. (drama)

2. Kill List (2011)
Hoe minder je hierover vooraf weet hoe beter. Begint met alledaagse scènes uit een huwelijk. Verandert dan in een thriller over twee huurmoordenaars en eindigt als een metafysische trip met echo’s van ‘The Wicker Man’ en David Lynch. (horror)

3. Holy Smoke (1999)
De ouders van Ruth Barron schakelen een man in om hun dochter te ‘deprogrammeren’, nadat ze zich heeft bekeerd tot een Indiase sekte. (drama)

4. Wild Wild Country (2018)
Zesdelige documentaireserie van Netflix over de Indiase goeroe Bhagwan Shree Rajneesh die voor zijn commune een utopische stad wil bouwen in een Amerikaanse woestijn, maar in conflict komt met de boeren in de buurt. (documentaire)

5. The Wicker Man (1973)
De bewoners van het Schotse eiland Summerisle zijn levensgevaarlijke heidenen. Ontdekt politieagent Neil Howie dit op tijd of is het te laat? (thriller)

Sektefilm op Imagine festival

‘Let’s talk about Sects’ is onderdeel van het Imagine Film Festival (10-20 april), een jaarlijks festival gewijd aan de fantastische film in filmmuseum Eye in Amsterdam. In ‘De Keuze van Koolhoven’ zal regisseur Martin Koolhoven op 11 april zijn keuzefilm ‘Gunga Din’ (1939) toelichten. Daarin stuit het Britse leger in koloniaal India op een moordlustige sekte, die van de Thuggies. Koolhoven zal ook stilstaan bij ‘The Wicker Man’ en ‘Rosemary’s Baby’.

Schrijver Ian Cooper geeft op 15 april een lezing. Hij verdiept zich al jaren in wat wel de nachtmerriekant van het hippiedom is gaan heten en wat een heel eigen filmgenre inspireerde: de Mansonploitation films.

Lees ook:

Horror voedt het innerlijke beest

Waarin zit ‘m de aantrekkingskracht van zombies, afgehakte hoofden of suggestief krakende vloeren - en waarom word je er eigenlijk bang van?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden