Review

Het grootste raadsel blijft Hamlet zelf

De Venetiaanse koopman Antonio is bedroefd, al weet hij niet precies waarom. De Deense prins Hamlet treurt na de dood van zijn vader, maar pas later wordt duidelijk dat een verbasterde wraak zijn binnenste verlamt. In blinde paniek roept de Engelse koning Richard III om een paard in ruil voor zijn koninkrijk als hij in het nauw gedreven wordt. Allemaal creaties van Shakespeare uit een verre tijd en toch krijg je bijna altijd het gevoel dat je een beetje naar jezelf zit te kijken.

Shakespeare (1564-1616) is nog altijd actueel omdat hij de moderne toneelbezoeker op zijn ziel zit en onbekommerd bij zijn lurven grijpt. Zonder overdrijving kun je Shakespeare de beste toneelschrijver van het bijna voorbije millennium noemen, maar om hem nu ook maar meteen tot de uitvinder van het menselijke te bombarderen, zoals de monomane Amerikaanse Yale-professor Harold Bloom voortdurend verkondigt in 'Shakespeare. The Invention of the Human', dat gaat veel te ver.

Alsof Homerus dat niet al vele eeuwen eerder heeft gepresteerd. In de 'Odyssee' beschrijft hij de hartstocht en innerlijke belevingen van Odysseus, de man die zoveel gezworven en geleden heeft. Zijn vrouw Penelope die jaren op hem wacht en zijn zoon Telemachos blijken evenmin als Odysseus reptielen maar heuse mensen van vlees en bloed. In de 'Ilias' verhaalt Homerus van de dwaze oorlog tussen de Grieken en Trojanen, begonnen om een geschaakte vrouw. Het hele verhaal draait om de gekrenkte trots en de wrok van de Griekse held Achilles die zich verbitterd terugtrekt omdat de Griekse legeraanvoerder Agamemnon zijn vriendin heeft afgepakt.

Maar ook in de tragedies van Aischylos, Sofokles en vooral Euripides wordt het menselijke niet minder breed uitgemeten. Shame and scandal in the family alom. En niet te vergeten wraak. Als de eerdergenoemde Agamemnon eindelijk terugkeert uit Troje, wordt hij door zijn vrouw en haar minnaar lafhartig vermoord. Anders dan de traaggeest Hamlet neemt Agamemnons zoon Orestes onmiddellijk wraak. De gevolgen zijn desastreus. Bij Euripides wordt Pylades door zijn vader het huis uitgezet omdat hij zijn vriend Orestes geholpen heeft diens moeder te vermoorden.Genoeg reden tot twijfel, zou je denken, maar Bloom twijfelt geen moment. Toch komt hij vijf pagina's voor het einde van zijn monumentale essay op de proppen met de Nederlandse psychiater J. H. van den Berg die het een kwartslag anders ziet. Niet Shakespeare maar Luther zou als eerste de innerlijke woelingen bij de mens hebben ontdekt, in 1520, twee generaties voor Hamlet. In 'Christelijke Vrijheid' onderscheidde Luther de innerlijke mens, die tot geloof komt en Gods Woord nodig heeft, van de lichamelijke. Maar als we zo gaan kijken was Augustinus nóg eerder. In 'Belijdenissen' liet hij zich evenzeer kennen als zielkundig pionier.

Misschien moeten we het Bloom maar niet al te kwalijk nemen dat hij in de bard de eerste én de beste ziet, waarbij we nu maar even voorbijgaan aan de vraag of Shakespeare zelf wel de auteur kan zijn geweest van al die prachtstukken en sonnetten. Zelf is Bloom de eerste om toe te geven dat hij een ongeneeslijk geval is van bardolatrie of Shakespeare-itis. Een groot bezwaar van zijn boek is het ontbreken van een gedegen notenapparaat en uitgebreide bibliografie. Bovendien is het lastig dat Bloom mikt op de regelmatige toneelbezoeker die alle stukken van Shakespeare op zijn duimpje kent. Veel beter is daarom 'The Norton Shakespeare' dat letterlijk een compleet overzicht biedt van Shakespeare's volledige oeuvre inclusief een beknopte biografie en de schitterendste essays. Deze 'Norton' stelt zelfs de nieuwe biografie van Park Honan én het flinterdunne 'Shakespeare in Love', het script van de gelijknamige film, veruit in de schaduw.

Sinds enige jaren, moet ik toegeven, ben ook ik in de ban geraakt van de bardolatrie. Eenmaal door deze aandoening bevangen wil je er nooit meer vanaf. In Shakespeare's wereld drentelen zo'n honderd intrigerende personages rond die te kampen hebben met hun diepste wensen en verlangens en hun menselijke tekort. Voor mij schuilt de grote kracht van Shakespeare's werk in zijn geraffineerde en poëtische taalgebruik, zijn lancetscherpe beschrijving van familie-intriges en zijn verrassende betekenis voor de psychiatrie. In zijn stukken wemelt het van de psychiatrische gevallen, zoals de depressieve Venetiaanse koopman Antonio, de psychopathische koning Richard III en de niet minder verdorven Schotse dictator Macbeth die tekeergaat als een onversneden hooligan, de Moor Othello naar wie in de officiële psychiatrie de jaloersheidswaan is genoemd, diens gekmakende knecht Iago die zich in zijn eigen leugens verstrikt, King Lear die krankzinnig wordt nadat hij reeds bij leven zijn erfenis heeft verdeeld, en Hamlets geliefde Ophelia die in psychotische toestand zelfmoord pleegt. Maar het grootste raadsel blijft natuurlijk Hamlet zelf.

Het is niet vreemd om Hamlet en Shakespeare in elkaars verlengde te zien. Bij Hamlet én Shakespeare gaat iedereen door de fijnste knoflookpers, wat een ontluisterend beeld oplevert van het verschijnsel mens. Met het grootste gemak turen ze op hun divan tot in de duisterste nissen van de ziel van hun medemensen. Alleen weet niemand wie ze nu zelf precies zijn. Alsof het psychiaters zijn die anderen binnenste buiten keren maar voor anderen hermetisch afgesloten blijven.

De historische figuur van Shakespeare is omgeven door tal van mystificaties. Vanwege zijn sonnetten is wel gedacht dat Shakespeare zelf homoseksueel was. En hoe verklaar je zijn grote gevoeligheid en affiniteit voor geestelijk ontspoorde mensen? Was hijzelf soms regelmatig depressief? Helaas houdt de Britse anglicist Park Honan zich in 'Shakespeare. A Life' op al die punten op de vlakte, maar toch schildert hij van Shakespeare een betrouwbaar en evenwichtig portret.

William Shakespeare werd in 1564 in Stratford-upon-Avon geboren als oudste zoon van een welgestelde handschoenmaker. Zijn vader zat in het plaatselijke bestuur. Over zijn exacte geboortedatum tast men in het duister. Men leest wel eens 23 april 1564, maar erg waarschijnlijk is dat niet. Op 26 april schreef de predikant van de plaatselijke kerk hem in het register onder de naam Gulielmus filius Johannes Shakspere in. Twee zusjes die voor hem werden geboren stierven een vroegtijdige dood. William was nog maar een paar maanden oud toen de builenpest uitbrak in de stad. Honan meent dat deze dreiging Shakespeare's moeder extra voorzichtig maakte met de kleine William. Later worden drie broers, Gilbert, Richard en Edmund, en twee zusters geboren, Joan en Anne. Opmerkelijk genoeg werd Edmund eveneens acteur in Londen, zij het nauwelijks bekend.

Op school was Shakespeare hele dagen bezig met Latijn. Met 18 jaar trouwt hij met de 26-jarige Anne Hathaway, afkomstig uit het naburige Shottery. Hun oudste dochter Susanna wordt zes maanden daarna gedoopt. Drie jaar later krijgen ze een tweeling, Hamnet (!) en Judith. Hamnet sterft in 1596 op 11-jarige leeftijd, als Shakespeare het grootste deel van het jaar als toneelschrijver in Londen werkt.

Als jongeling zat Shakespeare veel met zijn neus in de boeken maar wereldvreemd was hij niet. Hij combineerde een doortastend zakelijk inzicht met zorg voor het erfgoed van de familie en met een bijzonder artistiek talent. Hij kocht en verkocht en als het moest draaide hij zijn hand niet om voor een pittig proces. Anders dan Christopher Marlowe, zijn grootste concurrent op toneelgebied, was Shakespeare geen ruziezoeker, maar hij kon geweldige driftbuien hebben en stond om zijn tomeloze ambitie bekend.

Op grond van deze biografische gegevens wordt veel duidelijk, schrijft Honan terecht. De zieke lucht uit 'Timon van Athene' is een verwijzing naar de pest. Het veelvuldig opduikende tweeling-motief in Shakespeare's werk valt nu ineens op zijn plaats. De film 'Shakespeare in Love', oppervlakkig gezien een banale liefdesaffaire tussen de toneelschrijver Wille en de adellijke Viola die elkaar door standsverschil niet kunnen krijgen, draait om de vraag naar de feitelijke identiteit van de mens. Ben je wel wie jezelf denkt dat je bent?

Niet toevallig is het stuk dat het toneelgezelschap in de film opvoert 'Romea en Julia', maar de film zelf wijst vooruit naar 'Twelfth Night', het stuk dat Shakespeare in 1601 voltooide, een jaar nadat hij 'Hamlet' schreef. In de film vermomt Viola zich als Romeo, wat tot smakelijke scènes leidt. Viola blijkt thuis te horen in 'Twelfth Night' waar zij als de mannelijke Cesario vermomd de liefde van Orsino moet overbrengen aan Olivia die treurt om de dood van haar vader en broer. Olivia heeft niet door dat Viola een man is en wordt op slag verliefd. Opmerkelijk genoeg blijkt Viola de helft van een tweeling van gemengd geslacht te zijn.

In 'Twelfth Night' komen wel negen borderline-figuren voor, beweert Bloom, waarmee hij mensen met een zwakke of wisselende identiteit bedoelt. Het stuk is inderdaad een bont festijn van vreemde vogels die allen dol lijken op het vroegkinderlijke kiekeboespel. Alleen Malvolio, de hofmeester van Olivia, is geestesziek, omdat hij zich seksueel ontremd gedraagt en lijdt aan grootheidswanen. Hij wordt in een donkere kamer opgesloten.

De grootste tovenaar van het kiekeboespel treedt op als nachtelijke spookverschijning in 'Hamlet', het stuk der stukken. Dat begint al meteen met de griezeligste vraag die men in het door koningsmoord verpeste Denemarken kan stellen: 'Wie is daar?' Om 'Hamlet' beter te kunnen begrijpen moeten we ons realiseren dat Shakespeare rekening hield met de politieke omstandigheden van zijn tijd. In 1599 werd Queen Elizabeth door de paus geëxcommuniceerd, waarna het gerucht ging dat zij door een aanslag om het leven was gebracht en dat Spaanse troepen op Engelse bodem waren geland.

In datzelfde jaar schreef Shakespeare 'Julius Caesar' waarin de hoofdpersoon door Brutus en Cassius in de Romeinse senaat wordt vermoord. Daarna blijft Rome in chaos achter. Shakespeare experimenteert hier met het gegeven van de heerser die kinderloos sterft. Zowel Caesar als Elizabeth waren beiden kinderloos. Ondanks de moord op Caesar wordt Brutus de nobelste man van Rome genoemd, omdat hem voortdurend het belang van Rome voor ogen staat. In 1599 laat Shakespeare het aloude gegeven dat Brutus mogelijk een onechte zoon van Caesar zou zijn onbenut. Deze parel voor een intrige laat hij zomaar ongebruikt.

In 1600 gaat Shakespeare een stap verder door in 'Hamlet' een dubbele koningsmoord te verwerken. Hij verplaatst de blik van de toneelbezoekers naar Denemarken. De oude koning Hamlet heeft de Noorse koning Fortinbras gedood. Zelf is de oude Hamlet vermoord door zijn broer Claudius. De Denen zijn bang voor wraak van de Noren, net zoals de Engelsen vreesden voor de wraak van de Spanjaarden, omdat zij in 1588 de Armada op de Spanjaarden hadden veroverd. De wachters hebben een geest zien rondwaren in kasteel Elsenor. Misschien is het de geest van Fortinbras, maar het blijkt de geest van de vermoorde Deense koning te zijn.

Als deze aan Hamlet heeft verteld dat hij door gif in zijn oor is vermoord, zint Hamlet op wraak. Maar o wat draalt Hamlet. Ondertussen wendt hij krankzinnigheid voor. Volgens de schrijfster Germaine Greer is Hamlets werkelijke tegenstander niet Claudius' misdadigheid, maar zijn geestelijke blindheid die het hem mogelijk maakt te bestaan. Een verlammende paradox. Zodra deze blindheid is verdwenen, is het afgelopen met Hamlet én Denemarken. Ten slotte wordt Denemarken door Fortinbras' zoon bezet. Hamlet is het stuk van de dubbele wraak.

Menig stuk van Shakespeare eindigt met de oproep tot vrede. Het slot van King Lear klinkt door inzicht gerijpt. Verdeel nooit de erfenis als je nog leeft. En sla daarbij nooit degene over die echt van je houdt. Daar komt alleen maar rottigheid van.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden