Review

'Het groot Afrikaander volk geboren'

Menige Nederlandse stad kent een Transvaalbuurt. En daar is altijd wel een Generaal De Wet-, een Joubert-, een Bothastraat te vinden. De meeste van die wijken werden begin 1900 gebouwd, na de tweede Boerenoorlog (1899-1902). We kunnen het ons nu nauwelijks meer voorstellen, maar rond 1900 zinderde Nederland van de pro-Afrikaanse sentimenten.

ROBERT DORSMAN

De Boerenoorlog bracht een golf van chauvinisme teweeg en de verontwaardiging over het Britse geweld tegen het Afrikaner Broedervolk was niet van de lucht. Adama van Scheltema dichtte: ,,Hebt gij 't gehoord, hoe onze broeders lijden,/Het zonental door Neêrland steeds beheerd,/Dat Britsch geweld, sterk door de nood der tijden,/Ons met de Kaap als heeft van 't hart gescheurd?''

Met name de Tachtigers namen het voor de Boeren op: Van Eeden, Kloos, ook Verwey. De laatste wijdde een groot aantal gedichten aan de Boerenoorlog en zijn gedicht 'Aan den Schrijver van Een eeuw van onrecht', werd in heel Europa vertaald. Van Eeden schreef het sonnet 'De geboorte eener natie', dat eindigt met: ,,Zo sloeg Hephaistos eens het hoofd eens Gods,/en als Athene strijdbaar en gewapend/werd het groot Afrikaander volk geboren.'' Dat was nog eens engagement.

In 'Boer en Brit' bundelden Jansen en Jonckheere een groot aantal teksten uit Nederland en Zuid-Afrika, die met elkaar gemeen hebben dat het reacties betreft op de Boerenoorlog (of Anglo-Boerenoorlog zoals je tegenwoordig politiek correct moet zeggen), in de vorm van ooggetuigenverslagen, gedichten, proza- en dagboekfragmenten. De bijdragen komen uit het Afrikaans en het Nederlands. Ook werden moderne romanfragmenten gekozen om te laten zien hoe de Boerenoorlog heeft doorgewerkt in de literatuur in het Afrikaans.

Van Britse of van Engels-Zuid-Afrikaanse zijde werden geen fragmenten opgenomen, en dat is gek, want je mist nu wel de Engelse dimensie. Ik zou weleens willen weten hoe de blanke, Engelstalige inwoners van Zuid-Afrika dachten en denken over deze 'Zuid-Afrikaanse oorlog'. Jansen en Jonckheere proberen naar eigen zeggen de positieve en negatieve aspecten van de strijd van de Boeren weer te geven, en ze streven ernaar een zo objectief mogelijk beeld te geven van het conflict. Maar hoe kan dat als je documenten kiest die maar één kant van de zaak belichten?

De inleiding van Jansen over de Afrikanerkant is gortdroog en opsommerig. De dramatiek schuilt alleen en uitsluitend in hemeltergende statistieken: in de concentratiekampen die de Britten in Zuid-Afrika stichtten, stierven ruim 25.000 Afrikaners, meest vrouwen en kinderen. Erger nog was het lot van de zwarten: 107.000 van hen kwamen in kampen terecht, geschat wordt dat 20.000 er zijn gestorven. Zwarten deden bovendien voor Boer en Brit het zware werk en waren uiteindelijk - nadat de Unie van Zuid-Afrika in 1910 tot stand kwam - het hardst getroffen.

Jonckheere is meer op dreef. Zijn uitvoerige betoog eindigt met een hoofdstukje over de reacties op de Boerenoorlog in Vlaanderen, waar de strijd van de Boeren al gauw werd gebruikt voor het eigen streven naar zelfstandigheid. In Vlaanderen werd - hoe kan het ook anders - Krügerbier verkocht, genoemd naar de onverzettelijke Boerenleider Paul Krüger, de man die bij een ontmoeting met een geoloog zijn vrouw riep en zei: ,,Mama, ontmoet de man die erbij was toen de Heere de aarde schiep.''

Een paar woorden van kritiek en afkeuring moeten mij van het hart. Vreemd is het te moeten constateren dat Karel van den Berg geheel en al ontbreekt, van wie vrij onlangs nog 'Beste Ouders! Brieven uit de Transvaal' werd uitgegeven. Een omissie lijkt mij, want die brieven geven een goed beeld van het begin van de oorlog en van Van den Bergs kritiek op Brit én Boer.

Echt jammer is het dat met geen woord wordt gerept over Olive Schreiner (1855-1920). Deze Engelstalige, Zuid-Afrikaanse schrijfster was een fervent voorstander van de Boeren en keerde zich in een beroemd geworden pamflet, geschreven in juni 1899, fel tegen de oorlog. Onbegrijpelijk en een misser, te meer omdat er een Nederlandse vertaling van deze tekst bestaat, gemaakt nota bene door ex-president Francis R. Reitz van de Oranje Vrijstaat!

Jansen legt alleen uit waarom 'The Boer War Diary' van Sol. T. Plaatje, een zwarte schrijver in Britse dienst (en in 1912 mede-oprichter van het ANC), ontbreekt. Eigenlijk een misser van hetzelfde kaliber. Niks 'veelstemmig politiek en literair geheel' dus, zoals Jansen iets te opgeruimd denkt te kunnen presenteren. Tot slot is het erg jammer dat dit fraai uitgegeven boek wordt ontsierd door ettelijke tientallen kleinere en grotere fouten, weglatingen en andere onzorgvuldigheden. Ook is het omslag vrijwel identiek aan het door uitgeverij Verloren in 1999 gepubliceerde boek 'De Boerenoorlog', van Bill Nasson. Pijnlijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden