Review

Het groene erfgoed van Nederland

Gids voor de Nederlandse Tuin-en landschapsarchitectuur, Carla Oldenburger, Anne Mieke Backer en Eric Blok. Uitgeverij De Hef f 59,90.

KARIN VAN MUNSTER

Nou ja, tenminste wanneer je het begrip 'tuin' wat minder alledaags opvat. Namelijk als: 'een toegankelijk of gedeeltelijk toegankelijk terrein dat op een bijzondere manier is aangelegd en ingericht, en waarvan de beplanting een belangrijk onderdeel vormt. Met dit wetenschappelijke statement begint deel Noord van de Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur, waarin 'de tuinen' van de provincies Groningen, Friesland, Drenthe, Overijssel en Flevoland kort maar krachtig worden beschreven. De gids zal de komende jaren met nog drie delen wordt uitgebreid.

“Tuinen horen bij onze cultuur”, vindt Anne Mieke Backer van uitgeverij De Hef die de gids uitgebracht. “Aan alle openbare tuinen ligt een gedachte, en een ontwerp ten grondslag. Een boom staat niet zomaar links en niet rechts. Als een rij bosjes ineens ophoudt, is dat waarschijnlijk omdat het uitzicht daarachter de moeite waard is. Zo heeft ieder ontwerp een bedoeling. Maar dat beseffen maar weinig mensen. Ik ken iemand die met onze vorige Tuingids in de hand heeft weten te voorkomen dat een plantsoentje van de beroemde negentiende-eeuwse tuinarchitect Copijn op de schop ging. Het plantsoentje was vreselijk verwaarloosd en de buurtbewoners hadden van de gemeente toestemming gekregen om er een kinderspeelplaats van de maken. Net op tijd liet hij de mensen zien wat de oorspronkelijke opzet van dat stukje groen was en hoe bijzonder dat was. Toen heeft een nazaat van de oude Copijn opdracht gekregen om een ontwerp te maken waarbij het oude ontwerp recht werd gedaan, terwijl ook de kinderen speelruimte kregen.”

Dit voorbeeld laat volgens Anne Mieke Backer goed zien hoe belangrijk het is dat alle tuinen in Nederland nu in vier omvangrijke delen worden geïnventariseerd. “Aandacht voor historische tuinen is iets van de laatste tijd. Vroeger werd een oude muur bijvoorbeeld zonder pardon weggebroken, als dat zo uitkwam. Tegenwoordig kijkt men wel even of het niet toevallig een zeventiende-eeuwse slangenmuur is. Ook Monumentenzorg, die zich tot voor kort vooral met gebouwen bezighield, probeert steeds vaker bij de restauratie van een gebouw ook de tuin te betrekken, omdat huis en tuin vaak als eenheid zijn ontworpen.”

MONNIKENWERK

Het verzamelen van alles wat in de vijf provincies onder 'tuin' valt moet monnikenwerk geweest zijn, want waar begin je? Een handig uitgangspunt was in ieder geval de in 1989 uitgebrachte Tuinengids van Nederland, waarin ruim duizend tuinen aangelegd vóór 1900 kort zijn beschreven. Deze oude tuinengids werd voor de nieuwe reeks gidsen bijgewerkt (tuinen die inmiddels niet meer te bezichtigen, of niet meer zichtbaar zijn werden niet in het boek opgenomen) en uitgebreid met alles wat er deze eeuw is bijgekomen.

Samensteller van beide tuinengidsen is Carla Oldenburger, conservator van de afdeling 'speciale collecties' van de Centrale Bibliotheek van de Landbouwuniversiteit in Wageningen. Haar werkterrein is een gekoelde kluis in de kelders van de universiteitsbibliotheek, waar alle tot dusver bewaarde ontwerpen van tuinen uit vorige eeuwen in lades en mappen zijn opgeborgen. Hier staan ook de kasten met stokoude boeken over planten en tuinen verluchtigd met de meest mooie tekeningen, waaronder het oudste, vijftiende-eeuwse, Nederlandse boek over plantkunde. Van later datum, maar minstens zo bijzonder is de beroemde Springer-collectie, een nagelaten bibliotheek van de tuinarchitect Springer, met al zijn eigen tuinontwerpen, tekeningen en alle mogelijke boekwerken over tuinarchitectuur. Ook zijn enorme verzameling ansichtkaarten blijkt tot op de dag van vandaag van onschatbare waarde. De prachtige oude, soms ingekleurde prentbriefkaarten, zijn vaak de enige afbeelding waarop je kunt zien hoe een bepaalde tuin er vroeger uitzag. Of, met andere woorden, wat er in de loop der jaren aan een tuin of park is veranderd. Met behulp van haar 'speciale collecties' heeft Carla Oldenburger bijvoorbeeld ook kunnen adviseren bij de reconstructie van de tuinen van Paleis 't Loo. Ze kon in de boeken precies nagaan welke bloemen en planten er in een zeventiende-eeuwse tuin stonden.

Carla Oldenburger schreef, zowel voor de oude als voor de nieuwe gidsen, een uitgebreide inleiding in de geschiedenis van de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur. Ze beschrijft hierin chronologisch hoe de eerste middeleeuwse hortussen uitgroeiden tot omvangrijke kasteel- en kloostertuinen. Hoe vervolgens ook individuen behoefte kregen aan een tuin naast hun huis of boerderij en hoe, weer later, in grote parken landschappen werden nagebootst of tuinen werden aangelegd volgens strenge architectonische vormen en regels.

Oldenburger liet in de gids ook dertig biografieën opnemen van belangrijke tuinarchitecten, omdat ze tot haar grote schrik merkte dat sommige mensen nog wel de naam Zocher of Springer kennen, maar dat alle andere tuinarchitecten van wie toch behoorlijk wat werk in Nederland te zien is, volkomen onbekend zijn.

Uitgever Anne Mieke Backer hoopt dat de gids zowel door tuinliefhebbers als door onderzoekers en ontwerpers zal worden gebruikt. “Juist daarom hebben we de grote hoeveelheid verschillende tuinen heel zorgvuldig gerubriceerd. Mensen die met de gids in de hand lekker tuinen willen bezoeken, en ideeën voor thuis willen opdoen, hebben het meest aan categorie C. Maar ben je een tuinarchitect en moet je een begraafplaats ontwerpen, dan vind je in categorie B alle historische voorbeelden van begraafplaatsen die nu nog te bezoeken zijn. Het kan ook zijn dat je meer wilt weten over kasteeltuinen. Dan kijk je in het register en vind je allerlei voorbeelden van kasteeltuinen door de eeuwen heen. En als je iemand bent die altijd alles van 'de Zochers' bezoekt, dan kijk je in het naamregister bij de Z en weet je precies welke tochtjes je nog voor de boeg hebt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden