‘Zomergasten’ met Wanda de Kanter.

Tv-column Maaike Bos

Het ging wel erg veel over de dood in de Zomergasten-avond van Wanda de Kanter

Van de bekendste longarts in Nederland weten we dat ze als een leeuwin vecht tegen het roken, juist om het leven te beschermen. Dat haar ‘Zomergasten’-avond zo veel over de dood ging, kwam daardoor als een verrassing. Het gesprek en de fragmenten werden zo loodzwaar, dat ik ervan weg wilde lopen.

Niet dat Wanda de Kanter zwaar of somber sprak, integendeel. Ontspannen en gebruind zat ze samen met een schorre Janine Abbring – niet van het paffen, grapte ze – op het decor van een drijvende camper. Ze klonk als een warme, betrokken arts die na dertig jaar nog altijd met emotie reageert op haar terminale patiënten. Roken veroorzaakt zestien kankersoorten en 30 procent van de kankersterfte; twee op de drie rokers overlijden aan die verslaving. In het Antoni van Leeuwenhoek, het oncologisch ziekenhuis in Amsterdam waar ze sinds 2013 werkt, maakt ze het allemaal mee.

Het went nooit en toch lijkt het grote, smerige, wanhopige sterven haar meer vertrouwd dan de gemiddelde kijker. Halverwege de avond waren al zes fragmenten achter elkaar uitgedraaid op een gesprek over roken of de dood. En haar strijd tegen de tabakslobby moest toen nog komen. Pfoe.

Ze had haar avond geopend met een stukje uit Jessica Villerius’ ontwapenende documentaire ‘Over de streep’, over pubers die eindelijk eens open konden zijn over hun ellende. “We weten zo weinig over elkaar. Het liefst zou ik onze kinderen beter helpen te beschermen”, zei ze zorgzaam. Ja, ook tegen roken natuurlijk. Zelf was ze er op haar twaalfde mee begonnen, toen ze na een expat-jeugd op Borneo en in Soedan op kostschool zat in Den Haag. De tabaksindustrie werft graag jongeren voor haar product, weet De Kanter. “Elke dag komen er zeven verslaafde jongeren bij.”

Met een pakje peuken

Eén van die fervente rokers was Johan Cruijff, van wie ze fan was. In een stukje uit de documentaire ‘Nummer 14 Johan Cruijff’ uit 1973 vertelde de voetballer mooi over succes en eenzaamheid – met een pakje peuken op tafel. Hij zou aan longkanker overlijden. Het interview met aidspatiënt René Klijn uit ‘De schreeuw van de leeuw’ ging ook over de dood. Na afloop ging het erover hoe knap en open Paul de Leeuw daarover sprak: “Heb je je begrafenis al geregeld?” De Kanter heeft zelf vele slechtnieuwsgesprekken te voeren en weet hoe moeilijk dat is. Tussen twee patiënten in mediteert ze een minuutje om te kunnen ‘compartimenteren’, een van haar manieren om met de heftigheid ervan om te gaan.

De toon was gezet: alles had een donkere bas eronder, zeg maar. En de kijker moest meteen ook maar leren compartimenteren, want fragment vier, vijf en zes gingen in volle vaart door over kankeronderzoek, dood en rouw.

‘Zomergasten’ met Wanda de Kanter.

Op zich bere-interessant, die documentaire ‘Schaken met de dood’ over wetenschappelijk onderzoek naar kanker, en De Kanters pleidooi voor meer zachte, sociale zorg en aandacht. Ook ‘Levensberichten’ over hoe de artsen en verpleegkundigen op de oncologische afdeling van het VU Medisch Centrum in een kringgesprek hun hart luchten over de omgang met terminaal zieke patiënten was mooi en ontluisterend. Daarna vertelde ze dat ze al op haar 27ste euthanasie toepaste, en dat ze dat nu veel zorgvuldiger voorbereidt ter geruststelling van de nabestaanden.

Echt persoonlijk werd ze in het gesprek over haar broer. Die moest een jaar geleden met spoed naar ‘haar’ Antoni van Leeuwenhoek. Hij werd zo wanhopig van de vergeefse operaties en slechte uitslagen dat hij ‘er zelf is uitgestapt’, uit het laatste restje leven. Zijn drie dochters en Wanda hadden geen afscheid kunnen nemen.

Het verdriet komt op de raarste momenten terug, vertelt ze. Muzikant Nick Cave verwoordt het mooi: het normale leven gaat door als een elastiekje dat uitrekt, en opeens kan terugschieten in het verdriet. Cave weet dat sinds zijn vijftienjarige zoon van een klip is gestort. Opeens weg. En hij opeens een heel ander mens, mijmerde hij in het fragment uit de documentaire ‘One More Time with Feeling’.

Iets met vrolijke kinderen misschien?

Hoe gevoelig en deskundig ze er ook over praatte, ik hoopte nu even op een gewoon stukje muziek of zo. Iets met vrolijke kinderen, de zee, inspirerende kunst. Had de redactie haar niet een beetje kunnen adviseren? Zo fanatiek als zijzelf de hele week door vecht tegen oorzaken en gevolgen van roken – drie dagen in het ziekenhuis en drie à vier dagen per week met de onderzoeksjournalistieke website TabakNee tegen de tabaksindustrie –, zo moest de kijker ook door.

Toegegeven, het fragment ‘Little Britain’ was geestig over een vent die nog aan de borst van zijn moeder lurkt. Maar voor De Kanter ging dat over de impuls om een tepel, speen of later sigaret te willen. In je opvoeding moet je leren dat niet elke impuls bevrediging behoeft. Alleen is roken echt een verslaving, en is stoppen nauwelijks een kwestie van wilskracht. Tabaksproducenten stoppen extra verslavende stoffen in de sigaret – wisten we al – en de tabakslobby heeft zelfs succes bij Europarlementariërs om regelgeving tegen te houden, liet ze zien met een fragment uit ‘Radar Extra’. 

‘Zomergasten’ met Wanda de Kanter.

Van iedereen die stopt met roken, valt 95 procent terug. Blijven roken is niet je eigen schuld, beklemtoont De Kanter. De overheid doet veel te weinig om die schadelijke gewoonte te ontmoedigen: “Het is veel te goedkoop, te gemakkelijk verkrijgbaar, en er is te veel marketing”.

Hier kenden we haar weer als anti-rookactivist, al meende Abbring te horen dat ze juist zachter ging praten om niet te fel over te komen. Afgelopen maart werden collega Pauline Dekker en zij uit de koepelorganisatie Alliantie Nederland Rookvrij gezet omdat ze te fel en activistisch zouden zijn. Ze zegt nu nog steeds niet te weten wat de echte reden was, omdat alle partijen toch hetzelfde doel hebben.

Ook de keuzefilm ging over haar strijd

Ze vertelde verder over de (tot nog toe vergeefse) rechtszaken tegen de staat, en tegen vier tabaksproducenten, die wel wereldaandacht opleverde en een miljoen aangiftes. Klokkenluider Jeffrey Wigand, hoog in de boom bij de Amerikaanse tabaksindustrie, was daar ook bij – haar keuzefilm ‘The Insider’ ging over hem. Hij bracht het verhaal naar buiten over het toevoegen van verslavende stoffen als ammoniak aan de sigaret, en de luchtgaatjes in het filter. Door vermenging met frisse lucht kunnen rookmachines vijf tot twintig keer minder teer en andere stoffen meten.

Na fragmenten over de passie van een kok en van Ramses Shaffy, ondanks zijn achteruithollende brein, volgde nog een klein gesprek over de alzheimer van haar vader en twee schoonouders. Het ging ook over de kwaliteit van de zorg. Ik voelde me ietwat murw. Ze sloot gelukkig hoopvol af met een lief stukje uit ‘Le Petit Prince’ (animatiefilm uit 2015). “De essentie van het leven kun je niet zien”, haalt ze daar uit. Het prinsje moet afscheid nemen van een piloot, maar geeft hoop door te zeggen dat hij gewoon op een ster gaat zitten “en dat dan de hele hemel lacht”. De Kanter put daar weer hoop en troost uit voor momenten van verdriet om haar broer.

Zelf hield ik geen gevoel van hoop over aan deze avond, hoezeer De Kanter ook sprak over haar wens elkaar allemaal wat minder in de steek te laten. Bij nader inzien leidden alle twaalf de fragmenten uiteindelijk tot een gesprek over roken of de dood. Was dit echt haar ideale televisie-avond? Ik had meer het idee dat we keken naar een zorgvuldig opgebouwd verhaal dat haar eigen strijd onderstreept, hoe betrokken en terecht ook.

Vier keer per week schrijven Renate van der Bas en Maaike Bos columns over televisie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden