Review

Het gevangenisleven in Bukit Duri

Pramoedya Ananta Toer: In de fuik. De Geus, Breda; 586 blz. - ¿ 60.

Pramoedya Ananta Toer had toen tweeëneenhalf jaar in krijgsgevangenschap doorgebracht en deze detentie was de eerste uit een reeks. Hij zat ook vast onder het bewind van president Sukarno en later, om zijn vermeende communistische sympathieën, 14 jaar onder het bewind van de huidige president Soeharto. Het werk van de schrijver is nog steeds verboden in Indonesië en Pramoedya mag het land nog steeds niet verlaten. Hij is namelijk een tapol: een ex-politieke gevangene zonder burgerrechten.

Zijn boeken worden vooral in het Engelse en Franse taalgebied gelezen. Daar tipt men hem ook geregeld voor de Nobelprijs. Sinds enkele jaren wordt in ons land steeds meer 'oud' werk van Pramoedya gepubliceerd.

Zo verscheen onlangs de lijvige roman 'In de fuik' uit 1951, een gedetailleerd en nauwelijks geromantiseerd verslag van zijn verblijf in Bukit Duri, een Nederlandse strafgevangenis. Een boek dus van een schrijver, die weet wat het is om gevangen te zitten en te smachten naar wat hij noemt 'de almachtige vrijheid'.

De hoofdpersoon van 'In de fuik' is de onderofficier Abas, die als verteller en commentator optreedt. Met groot psychologisch inzicht verbeeldt hij het gevangenisleven, waarbij hij pagina's lang kan vertellen over de wandluizen in zijn houten brits, die het laatste beetje bloed uit zijn lijf willen zuigen. Deze weergave van 'feiten' wisselt hij af met beschouwingen, waardoor een geschakeerd beeld van de opsluiting ontstaat.

De roman valt in vier delen uiteen: het gevangenisleven zelf, een periode van dwangarbeid op een eiland voor de kust, bespiegelingen over de onafhankelijkheidsstrijd in de vorm van brieven van een gevangene aan zijn hartsvriendin en de psychische gesteldheid van een groep gevangenen die als laatste wordt vrijgelaten.

Het is een wrange speling van het lot dat Pramoedya later op het eiland Buru opnieuw tot de laatste categorie behoort, tot 'de harde kern van onverzoenlijken', om te spreken in het jargon van de Soeharto-getrouwen.

Er is wel eens gezegd dat het hem opgelegde verschijningsverbod niet zo zeer is ingegeven door zijn 'linkse' sympathieën, maar door zijn kritiek op zowel de machthebbers als de grote massa die zo weinig moed heeft getoond toen na het vertrek van de Nederlanders de macht moest worden verdeeld.

'In de fuik' is daar een prachtig voorbeeld van. Het Indonesische leger is in zijn ogen vaak net zo corrupt en wreed als het Nederlandse gezag en eveneens een vergaarbak van baantjesjagers en opportunisten. Omdat in Indonesië kritiek op de onafhankelijkheidsstrijd tegen Nederland een weinig vaderlandslievende, dus onfatsoenlijke daad is, is het niet verwonderlijk dat zijn boeken niet passen in de algemene opvattingen over de 'Kemerdekaün'.

Het is evenwel zijn grote schrijverschap dat er aan hecht om alle aspecten van goed en kwaad onder de loep te leggen, en dat verantwoordelijk is voor een prachtige schets van het leven in de Bukit Duri-gevangenis zo'n 45 jaar geleden.

Ik kan mij voorstellen dat voor moderne lezers de bespiegelingen van de verteller wat moralistisch en frikkerig overkomen, maar deze pasten (en passen vaak nog steeds) in de Javaanse normen en waarden. Het is vaak verbluffend om te lezen hoe Nederlandse soldaten reageren op de Indonesische vrijheidsstrijd. Pramoedya weet uit de propagandistische rimram de échte visie van de gewone Hollandse soldaat weer te geven. Bovendien weet hij die in te passen in een epos over de vrijheidsstrijd.

De laatste hoofdstukken van het boek over de 'almachtige vrijheid' gebruikte ik destijds bij de samenstelling van de bundel 'Bersiap-Nederlands-Indonesische verhalen'. Voor degenen die toen getroffen werden door de zuivere toon en het schrijverschap van Pramoedya is er nu de hele roman, 585 pagina's dik!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden