Review

Het geluk blijft buiten handbereik

Flapteksten kunnen lezers behoorlijk op het verkeerde been zetten. Toen de Noord-Amerikaanse auteur Richard Yates (1927-1992) begin jaren zestig het manuscript van zijn roman 'Revolutionary Road' aan zijn uitgever gaf, stuurde die dat door naar de destijds beroemde criticus Alfred Kazin. Kazin was onder de indruk van wat hij las en schreef terug dat dit boek 'ten dele de Amerikaanse tragedie midden in het huwelijk situeerde'. Een betere slagzin kon de uitgever niet bedenken. Hij schrapte het 'ten dele' en gebruikte het ingekorte citaat niet alleen op de achterkant, maar ook op de voorkant van de roman.

Monica Soeting

Dit alles tot groot verdriet van de schrijver. ,,Ik dacht dat ze wisten wat ze deden', zei hij in een interview in 1972, ,,maar ik heb er nog steeds grote spijt van dat ik dat heb toegelaten'. De flaptekst, legde hij uit, had misschien een paar mensen aangesproken die op zoek waren naar boeken tegen het huwelijk, maar hij had heel wat potentiële, serieuze lezers afgeschrikt. ,,Want wie', aldus Yates, ,,anders dan een maniak of een godvergeten idioot haalt het in zijn hoofd om een roman tegen het huwelijk te schrijven? En wie zou er nou in 's hemelsnaam zo'n roman willen lezen?'

Gelukkig viel het allemaal wel mee. Hoewel Yates nooit een heel bekend schrijver is geworden, hoort zijn werk tot de klassieke Noord-Amerikaanse literatuur. En hoewel 'Revolutionary Road' een allesbehalve rooskleurig beeld van het huwelijk geeft, wordt het over het algemeen als zijn beste boek beschouwd.

De hoofdpersonen, Frank en April Whee-ler, hebben elkaar tijdens Franks studie leren kennen. Als April onverwacht zwanger raakt, trouwen ze. Aanvankelijk hebben ze grootse plannen. Frank zal nog zolang ze het geld nodig hebben bij een saaie firma in New York blijven werken, maar zodra ze genoeg gespaard hebben, zal hij de tijd nemen om zich te ontplooien.

Als het verhaal begint, is van hun voornemens nog maar weinig terechtgekomen. De Wheelers wonen, inmiddels met twee kinderen, in een voorstadje van New York. Samen met een bevriend echtpaar doen ze niets liever dan het voorstedelijk bestaan bespotten. Als ze horen dat een plaatselijke toneelvereniging spelers zoekt, melden ze zich aan in de hoop hun creatieve en intellectuele honger te kunnen stillen. April krijgt de hoofdrol in 'The Petrified Forest', een toneelstuk van Robert Sherwood. De Amerikaanse heldin van dit stuk probeert tevergeefs naar Frankrijk, het geboorteland van haar moeder, te emigreren, in de hoop dat ze daar zichzelf kan zijn. De première flopt. De andere hoofdrolspeler, die de redder van de heldin speelt, is ziek en wordt door de regisseur vervangen. Het gevolg is dat iedereen op zijn slechtst speelt. Als Frank na afloop April uit haar kleedkamer ophaalt, treft hij haar zwijgend aan. Ze blijft zwijgen, ook als hij haar op weg naar huis probeert te troosten. Hij lokt een knallende ruzie uit, waarna April een paar nachten op de bank in de woonkamer slaapt.

De geflopte voorstelling heeft grote gevolgen. April stelt vast dat ze langzamerhand in een typische suburban housewife is veranderd, wier enig ideaal is te schitteren in een amateurtoneelgezelschap. Ze besluit dat er voor haar en Frank maar één mogelijkheid bestaat om hun ware zelf te vinden: ze moeten naar Europa. Zij zal een baan zoeken bij de een of andere internationale organisatie, zodat hij zijn talenten zal kunnen ontplooien. Wat die talenten zijn, weten ze niet precies, maar April overtuigt Frank ervan dat hij tijd nodig heeft om te ontdekken op welk gebied hij zal gaan schitteren.

Na enig beraad besluiten ze naar Parijs te emigreren, omdat Frank daar kort na de Tweede Wereldoorlog als soldaat gestationeerd was. Aanvankelijk lijkt het alsof ze vast in Aprils plannen geloven. En omdat April en Frank zulke sympathieke en aantrekkelijke personages zijn, hoop je dat het ze zal lukken te ontsnappen aan een saai bestaan in de voorstad, waar de mannen dag in, dag uit 's morgens door hun vrouwen worden uitgezwaaid, en 's avonds door vrouw en kinderen met het avondeten weer worden opgewacht.

Maar Yates laat al heel gauw doorschemeren dat er van de plannen van Frank en April niets terecht zal komen. De manier waarop de Wheelers zichzelf en elkaar ervan proberen te overtuigen dat zij hun plannen echt zullen uitvoeren, doet je beseffen dat je hoopt tegen beter weten in. In heldere zinnen, waarin geen overtollig woord staat, geeft Yates je het gevoel alsof je in een akelige droom terechtgekomen bent: de personages willen wel wegrennen, maar lijken aan hun plek genageld te zijn. Het lukt ze steeds net niet hun dromen waar te maken. Als bijvoorbeeld Frank tegen April zegt dat zijn Frans niet zo goed is, werpt ze tegen dat hij dat zo weer oppikt. Hij vindt dat niet eens zo'n gekke gedachte: ,,En hij stelde zichzelf zwijgend gerust dat dit eigenlijk, in wezen, wel waar was'. Hij weet immers ook ,,waar de meeste monumenten van de prentbriefkaarten zich bevonden; hij wist ook hoe je vandaar bij de adressen kwam waar vroeger de Amerikaanse PX en de club van het Rode Kruis gezeten hadden en hoe je dan weer bij de Place Pigalle kwam en hoe je het betere soort prostituee er uitpikte en hoe het in haar kamer ongetwijfeld zou ruiken.' Maar in dezelfde gedachtegang geeft hij toe dat bijna al zijn kennis over Parijs uit een roman van Ernest Hemingway stamt. In werkelijkheid had de stad hem ,,een gevoel van wijsheid gegeven dat net buiten handbereik bleef, van onuitsprekelijke elegantie die vlak om de hoek kant en klaar lag te wachten, maar hoewel hij door de eindeloze grijsblauwe straten had gelopen tot hij niet meer op zijn benen kon staan, hadden alle mensen die de kunst verstonden te léven hun tantaliserend geheim voor zich gehouden en liep het er steeds weer op dat hij dronken en kokhalzend over de achterklep van de truck hing die hem schokkend terugbracht naar het leger.' Hier grijpt de moed der wanhoop je naar de keel.

Pas als April ongewild weer zwanger is geworden, Frank een verhouding met een collega is begonnen en promotie op het werk heeft gemaakt, beseffen ze echt dat hun idealen buiten hun reikwijdte liggen. Niet alleen hebben ze het nooit werkelijk voor mogelijk gehouden dat ze zouden emigreren, maar ook hun huwelijk is op drijfzand gebouwd - April realiseert zich dat ze nooit van Frank heeft gehouden, maar hoogstens van hem wílde houden. Frank op zijn beurt heeft zijn koele, ongrijpbare vrouw altijd bewonderd, maar valt uiteindelijk voor de mollige armen en het goedkope parfum van de afdelingssecretaresse. April gaat daarom tot drastischere maatregelen over.

'Revolutionary Road' gaat dus wel degelijk over een slecht huwelijk. Maar inderdaad, zoals Kazin zei, slechts ten dele. De roman gaat immers ook over het leven in de Amerikaanse voorstad in de jaren vijftig. Daarom wordt Yates dikwijls beschouwd als een van de grondleggers van de suburbia-literatuur, het soort romans waarin genadeloos afgerekend wordt met de beroemde American Dream van onbegrensde voorspoed en welvaart. Hoewel het begrip suburbia uit het 18de-eeuwse Engeland stamt, staat het sinds de jaren veertig van de vorige eeuw symbool voor de meest gekoesterde Amerikaanse idealen, zoals een gezin met twee kinderen, twee auto's en een losstaand huis in een witte voorstad. In de suburbia-literatuur komt vooral de keerzijde van de Amerikaanse droom aan bod. Waar schrijfsters als Betty Friedan en Wendy Kozol het treurige lot schilderden van voorstadvrouwen in de jaren vijftig en zestig, gedoemd tot een leven lang afzien van eigen wensen en behoeftes, werpen auteurs als Rick Moody en Jonathan Franzen zich op de desillusies van lle Amerikaanse voorstadbewoners. In hun romans laten ze zien dat het verlangen naar conformiteit niet voortkomt uit een droom, maar uit pure angst. Achter de keurige façades van de voorstadhuizen gaan diepe poelen vol onuitgesproken gevoelens van frustratie, haat en afgunst schuil.

Toch beschouwde Yates zelf 'Revolutionary Road' niet als een typische voorstadroman. In het interview uit 1972 bleek hij zelfs teleurgesteld dat de roman onder die noemer de geschiedenis was ingegaan. ,,De Wheelers', zei hij, ,,dachten misschien dat hun problemen door de voorstad werden veroorzaakt, maar ik wilde dat het verhaal impliciet laat zien dat dat hun desillusie was en hun probleem, en niet het mijne.' De Wheelers mislukken, niet omdat ze in de voorstad wonen, maar simpelweg omdat ze zijn wie en wat ze zijn: niet in staat boven zichzelf uit te stijgen. Dat maakt 'Revolutionary Road' tot een van de klassieken van de hele westerse literatuur. Want Yates' roman beperkt zich niet tot een plaats aan de westkust van Noord-Amerika in de jaren vijftig, maar zet ook nu nog tot al dan niet pijnlijke zelfreflectie aan. Een dergelijke roman noemen we meestal een tragedie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden