Boekrecensie

Het eilandgevoel maakt van de Brit een soort Robinson Crusoe

Kynance Cove in het Engelse graafschap Cornwall. Beeld Getty Images

Na het succes van Jane Gardams ‘Old Filth’-trilogie verschijnt nu haar roman ‘De dochter van Crusoe’ uit 1985 in vertaling.

Kun je het ze kwalijk nemen, die Britten, dat ze zó terugverlangen naar hun Engeland van weleer dat ze er zelfs een brexit voor riskeren? Dat ze terugdeinzen voor verandering? Hoewel de brexit-situatie in het jaar dat Jane Gardam ‘De dochter van Crusoe’ schreef, 1985, nog onvoorstelbaar was, gaat dit boek wel over het Britse eilandgevoel: opgesloten zitten in een omgeving waar je, ondanks alles wat je erin tegenstaat, zo vertrouwd mee bent geraakt dat je die niet meer wilt of kunt veranderen. Als Robinson Crusoe, die als drenkeling aanspoelde op een onbewoond eiland en daar tot zijn ellende 28 jaar verbleef, maar in die afzondering wel gelouterd werd.

Gardam toont sympathie voor afzondering in ‘De dochter van Crusoe’. Het onbewoonde eiland waarop hoofdpersoon Polly Flint verblijft, kent vele gedaanten. Zoals de literatuur, waarin Polly zich in haar eenzame jeugd terugtrekt. Ze is een meisje dat wordt wat ze leest, en voor wie het knap lastig blijkt om zich als volwassene nog aan te passen aan de werkelijkheid.

In een vacuüm

Polly Flint wordt in 1904 als 6-jarige door haar vader, een kapitein, afgezet bij de ongetrouwde zusters van haar overleden moeder in hun afgelegen gele huis Oversands aan de Noord-Engelse oostkust. Ze heeft er dan al akelige jaren op zitten bij een pleegmoeder in Wales, die in alles doet denken aan de pleegmoeder van Gardams latere held (die haar Nederlandse doorbraak betekende) Edward Feathers uit de ‘Old Filth’-trilogie ‘Een onberispelijke man’, ‘Een trouwe vrouw’ en ‘Laatste vrienden’.

Polly’s tantes Mary en Frances slijten op Oversands hun dagen met kerkbezoek, een wekelijkse visite van pastoor Pocock en de zorg voor de verzuurde, verarmde mevrouw Woods die kost en inwoning betaalt door iedere zondag koffie uit Afrika te bestellen. Woods staat vanaf het begin vijandig tegenover Polly, die na de snelle dood van haar vader het middelpunt van de zorgen van haar tantes wordt. Polly gaat nooit naar school, maar krijgt haar opleiding thuis: vreemde talen van mevrouw Woods en muziek van tante Frances. 

Pas op haar zestiende komt zij voor het eerst buiten het dorp bij een familie in Yorkshire, de Thwaites, van wie pas later blijkt in welke relatie ze tot Polly staan. Hier begrijpt ze hoe haar tantes haar ‘in een vacuüm’ hebben laten zitten. Polly: “Ik hou van het moeras en van Oversands en ik weet dat ik in een heel boeiend landschap woon, zoals de gezusters Brontë. Maar tante Frances, ik heb zo mijn vragen over de gezusters Brontë. Ik vraag me af of het ooit de bedoeling is geweest dat mensen helemaal met een landschap vergroeien. Ik ben tenslotte helemaal niet mystiek, ik wil niet eens het Vormsel ontvangen.”

Enige echte gesprek

Bij de Thwaites wordt nooit gebeden, en in plaats van pastoors lopen op hun landgoed excentrieke kunstenaars rond. Mevrouw Celia ontvangt personages als Virginia en Leonard Woolf en jonge dichters die later war poets zullen worden. Polly wordt voor het eerst verliefd: eerst op de veelbelovende, geëxalteerde jonge dichter Paul Treece uit Oxford en later op diens studiegenoot Theo Zeit, een mysterieuze, schatrijke Joodse jongen uit Duitsland. Het zijn deze liefdes die Polly, die hoewel zij de rest van haar leven zal doorbrengen op het afgelegen Oversands, toch de wereldgeschiedenis in zullen slepen.

Omslag ‘De dochter van Crusoe’ Beeld R

Met Paul Treece voert ze, kort voor zijn vertrek naar de Belgische loopgraven, het ‘enige echte gesprek van mijn leven’, en natuurlijk gaat dat over haar lievelingsboek ‘Robinson Crusoe’. Wie dat boek uit 1719, misschien wel de eerste Engelse roman, niet helemaal in het geheugen gegrift heeft staan: geen nood. Wat je erover moet weten om Polly te begrijpen, legt Gardam allemaal uit. 

Paul Treece waarschuwt Polly voor zijn vertrek voor haar innige band met Crusoe. ‘O, er zijn van die boeken’, zegt hij, ‘boeken die je helemaal in bezit nemen. Je moet van die Crusoe af, anders blijft hij aan je vastzitten. Hij houdt je ontwikkeling tegen. Net als met de liefde. Vaak is het boek dat je het meeste aangrijpt het eerste dat je echt voor jezelf hebt gelezen of dat je op een belangrijk moment in je leven in handen hebt gekregen - in een periode na een emotionele gebeurtenis. Net als bij eenden. Jonge eendjes, je weet wel - het eerste wat ze zien als ze uit het ei komen, zien ze aan voor hun moeder. Zelfs als het een koe is lopen ze erachteraan.’

Polly probeert het wel, veranderen. Een echtgenoot zou haar kunnen weghalen uit Oversands, ‘maar is het huwelijk het enige en noodzakelijke dat alles compleet maakt?’ vraagt ze zich af. Het is haar dienstmeid Alice die de klassenverschillen op hun kop zet en een doorbraak in Polly’s leven veroorzaakt. Gardam maakt zo een symbolisch einde aan een Brits tijdperk en bevrijdt Polly.

Reddingsboei

Wie hield van A.S. Byatts ‘Het boek van de kinderen’ of Sarah Perry’s ‘Het monster van Essex’ (over het Victoriaanse Engeland), zal ook genieten van ‘Crusoe’. Wie, zoals ik, Gardam leerde kennen door haar ‘Old Filth’-trilogie, zal zeker zijn hart weer ophalen aan haar elegante, grappige, sfeervolle verteltrant. Het personage van Polly wint het wat mij betreft zelfs van Edward en Betty Feathers: ze is uitgesprokener, excentrieker, dapperder en zwakker tegelijkertijd. Hoe ze zich (net als Robinson Crusoe) al jong verzet tegen de kerk, maar toch op haar eigen manier invulling aan het geloof blijft geven, is ontroerend.

Gardam vertelt het verhaal van deze ‘schipbreukelinge’ vol genade van de wieg tot het graf in bijna 300 pagina’s, zonder enig hoofdstuk als reddingsboei in het verhaal te werpen. ‘Crusoe’ is haar het meest dierbaar van al haar werk, zei Gardam (90) in een interview, omdat het voor een deel gebaseerd is op haar moeder, die net als Polly nooit naar school ging, en haar eigen ervaring met literaire talenten die door haar familie niet op waarde geschat werden.

Een Britse collega schreef over Gardam dat ze ‘schrijft als een 25-jarige met de wijsheid en subtiliteit van een messcherpe 100-jarige’. En zo is het.

OordeelAls personage wint Polly Flint het van Edward en Betty Feathers.

Jane Gardam
De dochter van Crusoe
Cossee; 352 blz. € 22,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden