InterviewBiografe Daniela Hooghiemstra

Het dynastieke avontuur van prinses Irene levert een soms verbijsterend verhaal op

Prinses Irene en haar man prins Carlos Hugo in 1967. Beeld Bettmann Archive
Prinses Irene en haar man prins Carlos Hugo in 1967.Beeld Bettmann Archive

Prinses Irene veroorzaakte in 1964 een crisis door te trouwen met de katholieke Spaanse troonpretendent Carlos Hugo. Die crisis markeerde een nieuw tijdperk, beweert Daniela Hooghiemstra in haar deze week verschenen boek over Irene.

Nee, zegt Daniela Hooghiemstra, bij het verzamelen van materiaal voor haar boek over prinses Irene ondervond ze geen last van de koninklijke woede die ze zich in 2007 op de hals haalde. Toenmalig koningin Beatrix was ontstemd over haar boek over onze negentiende-eeuwse Oranje-koningen. Hooghiemstra en haar co-auteur Dorine Hermans zouden ‘zeer selectief’ gebruik hebben gemaakt van de archieven van het Koninklijk Huis, vond de vorstin.

Hooghiemstra: “Alle regeringsarchieven over Irene zijn hoe dan ook gesloten, niet speciaal voor mij, maar voor iedereen. Dat is jammer, en ook illustratief voor de rode draad in mijn boek over Irene: de botsing tussen twee verschillende systemen, de dynastie en de democratie. De ontoegankelijkheid van bronnen is een nadeel van het dynastieke systeem, dat draait om het belang van een familie. Een deel van onze nationale geschiedenis is daardoor ontoegankelijk.”

Voor haar af en toe verbijsterende verhaal over de reuzenslalommen die prinses Irene in haar politieke en persoonlijke leven heeft gemaakt, kon Hooghiemstra wel putten uit andere bronnen: dagboekaantekeningen van Antoon van Nispen, ten tijde van Irene’s tumultueuze verloving met de katholieke Spaanse prins Carlos Hugo secretaris-generaal op het ministerie van algemene zaken. Ze raadpleegde de geheime notulen van de ministerraad die parlementair historicus J.W. Brouwer kopieerde, toen die per ongeluk kort openbaar waren. Ze legde de hand op de memoires van de particulier secretaris van Carlos Hugo en dook in Spaanse archieven. “Omdat ik al die bronnen met elkaar kon vergelijken, kan ik me nauwelijks voorstellen dat in de Nederlandse niet-openbare archieven nog hele nieuwe feiten te vinden zijn”, zegt Hooghiemstra.

Botsing

Van prinses Irene kreeg ze geen medewerking. “Zij liet weten dat ze het allemaal erg lang geleden vond, en niet graag op die periode terugkijkt omdat ze inmiddels in een heel andere fase van haar leven verkeert.”

Als columnist schrijft Hooghiemstra met enige regelmaat over de botsing tussen het katholieke en het protestantse wereldbeeld: de katholieke hang naar de verbeelding en het Grote Verhaal, en de protestantse waardering voor de kale feiten – die dikwijls in dat grote verhaal kopje onder gaan. Dat is ook een thema in haar biografie van Irene.

In haar columns lijkt Hooghiemstra eerder een protestant dan een katholiek. “Dat klopt misschien wel, al ben ik er niet helemaal uit. In mijn familie zitten doopsgezinde en katholieke lijnen. Ik wantrouw de katholieke schone schijn, maar vind het protestantse soms ook erg saai.”

Hooghiemstra bezocht dezelfde school als Beatrix, Irene en Margriet – zij het veel later: de Bilthovense school De Werkplaats van de radicale onderwijsvernieuwer Kees Boeke. “Boeke’s idee was om alle religieuze schotten tussen mensen op te heffen. In de tijd dat Irene er zat, was dat een revolutionaire gedachte. Status telde niet, ook de prinsessen moesten de wc’s schoonmaken.”

Volgens Hooghiemstra gedijde Irene daar beter dan Beatrix. De school was Juliana’s idee, niet dat van prins Bernhard. Het koninklijk paar botste vaker, beschrijft Hooghiemstra. De onmin culmineerde in 1956 in de crisis rond Greet Hofmans. Bernhard eiste dat Juliana zich van deze gebedsgenezeres zou ontdoen, en dreigde haar zelfs uit de ouderlijke macht te laten ontzetten.

Hooghiemstra: “De ouderlijke ruzie moet voor Irene een verscheurende ervaring zijn geweest. Ze reageerde door een beetje boven de werkelijkheid uit te stijgen, om niet onderdoor te gaan aan die tegenstelling die ze niet kon oplossen. De strijd tussen het pragmatische, wereldse van haar vader en het zweverige, spirituele van haar moeder kenmerkt ook Irene zelf.”

Erfprins van de Carlisten

Spirituele en aardse ambities streden ook in de ziel van Carlos Hugo, de prins met wie Irene in 1964 zou trouwen. Hij was telg uit het Franse koninklijke geslacht van Bourbon, dat regeerde in Frankrijk, Italië, en Spanje. De Spaanse tak splitste zich halverwege de negentiende eeuw af in twee rivaliserende takken. De ene tak behield de troon, de andere, carlistische tak, rebelleerde en hoopte op terugkeer. Die hoop herleefde toen de Spaanse koning werd verdreven en in 1936 de Spaanse burgeroorlog uitbrak. De conservatieve, orthodox-katholieke carlisten vochten daarin zij aan zij met de latere dictator Franco tegen de Republikeinen.

Eenmaal aan de macht beloofde Franco dat na zijn dood weer een koning kon aantreden. Maar hij liet in het midden wie die koning moest zijn: Juan Carlos, zoon van de koning in Portugese ballingschap? Of de erfprins van de carlisten, Carlos Hugo? Hooghiemstra: “Carlos Hugo was in Frankrijk geboren, had niet de Spaanse nationaliteit, sprak de Spaanse taal niet, maar wilde vanwege zijn – nogal vergezochte – dynastieke aanspraak toch op de Spaanse troon.”

Franco zou tien jaar later kiezen voor concurrent Juan Carlos, en niet voor Irene’s echtgenoot, maar aanvankelijk werd Carlos Hugo serieus genomen, ook omdat de carlisten met hun aartsconservatieve en regionalistische agenda in Spanje behoorlijke aanhang hadden.

Irene werd aan Carlos Hugo gekoppeld tijdens gearrangeerde diners en vakanties. “Voor Irene, die Spaans had gestudeerd, was het een avontuur. Spanje was wel een dictatuur, maar ook onontgonnen land. Carlos’ aanspraak op de troon was natuurlijk zeer romantisch.” Dat Carlos katholiek was, vormde geen probleem voor Irene. Hooghiemstra: “Dat strakke protestantisme was toch niet helemaal haar geloof, zij was al vroeg bezig met oecumene.”

Omslagmoment

Maar voor het Nederlands-Hervormde deel van de natie, dat zich onlosmakelijk verbonden voelde met de Oranjes, was het onverteerbaar. De boot was aan toen bleek dat Irene – nummer twee in lijn voor de troon – zich in Rome heimelijk had laten dopen door de Nederlandse kardinaal Alfrink. “In het geniep een prinses van Oranje van haar voorvaderlijk geloof losmaken”, fulmineerde de secretaris van de synode van de Nederlands Hervormde kerk Koeno Gravemeijer over deze streek van de katholieken: “Zo zijn ze. Zo doen ze.”

Ook progressief Nederland verzette zich tegen een huwelijkskandidaat die flirtte met de fascistische dictator Franco. In een interview met De Telegraaf verdedigde Irene diens regime en prees zijn mooie economische plannen.

Maar het grootste probleem was van staatsrechtelijke aard. Hooghiemstra: “Iedereen herinnert zich die huwelijksaffaire als de grote confrontatie tussen katholieken en protestanten. Maar ik concludeer dat die affaire een omslagmoment markeerde: de harde confrontatie was eigenlijk al voorbij. Ondanks alle emoties in protestantse kring was er al een onderstroom van behoefte aan verzoening.

Daniela Hooghiemstra. Beeld Patrick Post
Daniela Hooghiemstra.Beeld Patrick Post

“Op regeringsniveau besefte men al snel dat er geen grond was om een katholieke prinses uit te sluiten van de troon. Het werkelijke probleem was Carlos’ aanspraak op de troon van een ander land.”

Nederland kon niet riskeren dat de troon in handen zou komen van een prinses wier man tevens koning van Spanje was. Alleen Irene en Carlos zagen dat probleem niet. “Daaraan zie je hoe het oude dynastieke idee botst met het moderne, democratische. Toen Ferdinand van Aragón en Isabella van Castilië in 1469 met elkaar trouwden vormden zij één land. Maar in de moderne wereld was het ondenkbaar dat de koning en koningin van Spanje tegelijkertijd de koning en koningin van Nederland konden zijn.”

Pas na veel druk deed Irene afstand van haar erfelijke rechten. “Voor het eerst botste de moderne democratie, met een min of meer volwassen parlement en een vrije pers, openlijk met de monarchie.”

Toen na veel gestuntel de verloving bekendgemaakt werd, stond ondanks alle weerstand toch een Wilhelmus-zingende menigte voor paleis Soestdijk. “Mijn moeder stond er ook. Het was na al die weken van spanning een soort ontlading. Een prinses die voor de liefde kiest en niet gaat voor de troon: dat was heel spannend, en paste in het opkomende idee van individualisme, dat een mens eigen keuzes kan maken. Een sprookje, en sprookjes winnen het uiteindelijk van alles.”

Pr-stunt

Maar de problemen waren toen nog niet voorbij. De regering en prins Bernhard vreesden dat het huwelijk zou uitmonden in een carlistische pr-stunt. Ze wilden niet de indruk wekken dat Nederland Carlos Hugo’s aanspraak op de Spaanse troon steunde. Het huwelijk vond uiteindelijk plaats in Rome, zonder Irene’s familie en zonder regeringsafvaardiging.

Vanaf 1966 liet Franco blijken dat Carlos Hugo de troon wel kon vergeten. Irene en Carlos Hugo gooiden toen het roer radicaal om. Ze werden socialist. Ze bezochten Joegoslavië, China en Cuba, en Irene prees de gelijkheid onder Mao. “Als de straat moet worden schoongemaakt, doet iedereen daaraan mee”, legde ze in een interview uit: ‘een toonbeeld van gelijkheid’, en ook ‘heel gezellig’.

Hooghiemstra: “Ook hun voorkeur voor het socialisme valt onder het hoofdstuk dynastiek handelen. Carlos’ familiebelang schreef eerst voor dat hij er met Franco uit moest komen. Maar toen die de poort sloot, richtte hij zich op het linkerspectrum. Carlos Hugo en Irene beweerden dat ‘arbeiderszelfbestuur’ voor Spanje de oplossing was. Hoe ze dat wilden rijmen met de installatie van iets feodaals als de troon, blijft raadselachtig.”

Zoektocht

De carlistische aanhang viel uiteen; bij de verkiezingen in 1979 haalde de carlistische partij geen enkele zetel. Ook het huwelijksavontuur strandde. “Toen hun gemeenschappelijke ideaal leegliep, was al het gemeenschappelijke weg. Irene was zich steeds meer gaan bezighouden met het feminisme. Dat ervoer ze als een bevrijding – ook een rode draad in haar levensverhaal: ze wilde zich almaar bevrijden.”

Na haar terugkeer naar Nederland begon Irene een spirituele zoektocht. “In haar boek Dialoog met de natuur beschrijft ze haar eureka-

moment, toen ze voelde dat ze intens contact had met een witte roos. Ze voelde voor het eerst dat wie zij in haar diepste wezen was, in verband stond met iets groters om haar heen. Ik begrijp de intensiteit van die sensatie, maar kan mij minder goed voorstellen hoe een roos dat gevoel kan geven. Daar wreekt zich misschien mijn hang naar feitelijkheid, of mijn gebrek aan verbeeldingskracht.”

Irene maakte vaak extreme, tegenstrijdige keuzes. Moeten we blij zijn dat zij niet op de troon is beland? “Dat denk ik wel, maar ik denk vooral dat ze daar zelf heel blij om moet zijn. Want het conflict in haarzelf, de zoektocht naar harmonie die voor haar eindigde in de natuur, zou een stuk gecompliceerder zijn als ze een troon had moeten vertegenwoordigen.”

Ziet Hooghiemstra parallellen met de zaak van Harry en Meghan? “De overeenkomst is de oer-tegenstelling tussen moderne vrijheid en dynastieke cultuur. Ook Harry wil zich bevrijden, een individu zijn, niet meer vastzitten aan alle regels van de dynastie. Maar van de mystiek van de troon kom je toch moeilijk los.”

Daniela Hooghiemstra, Om de liefde, voor de troon. Het dynastieke avontuur van prinses Irene en prins Carlos Hugo 1964-1980. Balans; 320 blz. € 22,99

Historicus

Daniela Hooghiemstra is historicus en columnist van de Volkskrant. Ze schreef (samen met Dorine Hermans) boeken over het Nederlandse hofleven. Ze is in 2013 gepromoveerd op de biografie van wereldhervormer Kees Boeke.

Lees ook:

Prinses Irene: ‘Samen-leving is een prachtig woord’

De mens is vergeten dat hij deel uitmaakt van een groter geheel, zegt prinses Irene van Lippe-Biesterfeld. De coronacrisis is een kans om dat te veranderen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden