Review

Het Beest in onszelf

David Grossman: 'Duel', vert. Tamir Herzberg, van Goor, 81 p, 22,50, v.a. 12 jaar.

Eregast was de progressieve Israelische auteur David Grossman, en zijn jeugdboek is het in februari verschenen 'Duel'.

In het begeleidende themanummer van het NIW was niets over het boek te vinden en in de stands met joodse literatuur van die middag was het niet verkrijgbaar.

En toch is 'Duel' een prachtig, bloedspannend, detective-achtig verhaal, strak opgebouwd, zorgvuldig geschreven en mooi vertaald. Daarover straks meer.

De joodse kinderliteratuur als genre wordt echter niet genegeerd in deze joodse boekenweek. Zo hield de auteur Ida Vos, bekend door haar indringende boeken over joodse kinderen in oorlogstijd, maandag jl. een lezing over de Shoah in de Nederlandse jeugdliteratuur.

De vraag 'Kan en mag je voor kinderen over vervolging schrijven?' beantwoordt zij bevestigend. Gruwelen beschrijven mag, vindt Ida Vos, als het maar onderhuids gebeurt; niet realistisch - dat wil ze kinderen van nu niet aandoen - maar aanduidend, met kleine woorden en subtiele details. De Shoah verkleinen. Niet beschrijven hoe erg het was, maar hoe erg het voelde.

Het gaat Ida Vos vooral om auteurs die de Shoah zo authentiek mogelijk, vanuit de eigen oorlogservaringen als kind kunnen weergeven. Afgezien van het 'Dagboek van Anne Frank' en het niet primair voor kinderen geschreven 'Het bittere kruid' van Marga Minco, lukte dat pas twintig jaar na de oorlog voor het eerst, toen Johanna Reiss 'De schuilplaats' publiceerde. Daarna hebben meer joodse oorlogskinderen hun ervaringen voor kinderen van nu verwoord. Ida Vos - in 1940 acht jaar - is bij hen een van de meest geliefde auteurs. Ondanks de zware thematiek en beklemmende sfeer weet zij toch ook speelse elementen in haar verhalen te weven. Haar nieuwste boek, 'Witte zwanen, zwarte zwanen', over het bombardement van Rotterdam, maar ook over vooroordelen, verschijnt over twee weken.

In een artikel in het themanummer van het NIW gooit Dvorah Hersch het over een andere boeg. Eerst constateert ze dat er maar mondjesmaat joodse kinderboeken verschijnen en dat die voor negentig procent over de Shoah gaan.

Daarvan zijn de verzets- en heldenverhalen vooral geschreven door niet-joden, die volgens Hersch op enkele integere voorbeelden na de joden nogal eens gebruikt hebben om hun verhaal aan spanning te laten winnen. Het werk over vervolging, onderduiken en kampen echter, is bijna allemaal autobiografisch, zoals dat van Ida Vos, maar niet geschikt voor kinderen onder de elf jaar. Voor jongere kinderen is er amper iets geschikts, stelt Hersch. Aardige boeken over de feestdagen, over het joodse leven of over Israel zijn er nauwelijks in het Nederlands, laat staan romanpersonages waarin moderne joodse kinderen zich kunnen herkennen.

De kern van Hersch' betoog is, dat er grote behoefte is aan leuke, eigentijdse, joodse kinderboeken, spelend in het gewone dagelijkse joodse leven in Nederland. Boeken, zo lees je tussen de regels door, die nu eens niet getekend zijn door de littekens uit het verleden.

Waarschijnlijk moeten die door een nieuwe generatie joodse Nederlanders geschreven worden. Tenminste, Ida Vos zei er maandag over: 'Als de tijd rijp is, zal dat wel gebeuren, maar van mij moet je dat voorlopig niet verwachten'.

Rudimentair

Terug naar het boek van David Grossman: 'Duel'. Dat valt in geen van beide bovenstaande categorieen: het is geen autobiografisch verhaal over de Shoah - al proef je er in rudimentaire vorm wel de mentaliteit uit waarin de Shoah kon gedijen - en het is ook geen leuk eigentijds boek over joods kinderleven in Nederland. Het speelt in de Israelische situatie, die, zegt Dvorah Hersch, 'hemelsbreed verschilt van het leefmilieu in de diaspora'.

Toch is het - hoewel het ver van ons bed speelt - een echt rooieoortjes-boek. Grossman loopt over van verhalende verbeeldingskracht en heeft een Woody Allen-achtige humor. Soms plaagt hij de lezer: net op momenten dat je je adem inhoudt van spanning, pauzeert de ikfiguur om doodkalm over mooie dingen en prettige momenten te mijmeren.

'Duel' is door de manier waarop het drama zich onthult veel meer dan de som van de beschreven gebeurtenissen en dus moeilijk na te vertellen. Een poging: Jeruzalem 1966. David (de verteller) is twaalf en gaat liever met oude mensen om dan met leeftijdgenoten. Leeftijd is voor hem relatief: hij kan zich gemakkelijk voorstellen dat de 70-jarige Heinrich Rosenthal met wie hij bevriend is en die in een bejaardentehuis woont, ook jong geweest is en 'barstte van energie en vreugde' zoals hijzelf nu. Rosenthal is, evenals Schwarz, een andere bewoner van het bejaardentehuis, een Duitse jood; beiden zijn voor de tweede wereldoorlog al naar Israel geemigreerd, maar leven soms nog in die militaristische macho-sfeer die zo'n vruchtbare voedingsbodem voor het nazisme was. Schwarz heeft, als een ware Goliath, dat militarisme verinnerlijkt, Rosenthal niet. Beiden zijn rond de oorlogsjaren vurig verliefd geweest op een Jeruzalemse kunstenares, die hen voor haar vertrek naar Engeland een waardevolle houtskooltekening heeft gegeven. Als die van Schwarz verdwenen is, verdenkt hij Rosenthal van de diefstal en daagt hem uit voor een duel op het pistool, op de manier waarop aan het begin van deze eeuw door Duitse studenten hooglopende vetes werden beslecht. De kleine David maakt het allemaal mee en weet op het nippertje 'Goliath' te weerhouden (en wordt daarmee wel een erg positieve held).

Grossman omspeelt de Shoah, maar negeert die niet; hij gaat juist dieper in de geschiedenis terug, op zoek naar de wortels van het nazisme, dat zich ook in een jood als Schwarz genesteld heeft. Daarmee geeft Grossman blijk van een introspectie die het boek uittilt boven regionale betekenis. En zo wordt 'Duel' ook een gelijkenis over het Beest in onszelf, ongeacht ras of nationaliteit. Kinderen zullen dat er niet allemaal uithalen. Volwassenen wel, maar ja, sommige schijnen kinderboeken nog altijd niet te zien. Ze weten niet wat ze missen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden