CinemaJacques Tati

Het alledaagse absurdisme van Jacques Tati

Jacques Tati als Moniseur Hulot in Playtime (1967) Beeld Eye Filmmuseum
Jacques Tati als Moniseur Hulot in Playtime (1967)Beeld Eye Filmmuseum

Zes films van de Franse cineast Jacques Tati zijn gerestaureerd en nu online te bekijken. Het zijn meesterlijk geconstrueerde, visueel uitbundige films, Inspiratiebron zijn voor latere regisseurs als Steven Spielberg en David Lynch.

Het moment waarop Jacques Tati zijn entree maakt in de filmwereld is onvergetelijk. Het is 1949. In een Frans dorpje is het feest. De kermis wordt opgetuigd. Er is een draaimolen en een schiettent. In de verte horen we de fanfare. En dan is daar ineens Tati met zijn lange, slungelige lijf. Hij speelt François, de dorpspostbode die per fiets zijn ronde doet en in gevecht is met een bij.

Het ziet er simpel uit, maar er voltrekt zich een fantastische, slapstick-achtige dans tussen man, fiets en insect: een bij. De boer die vanaf een heuveltje het tafereel bekijkt, wordt even later door dezelfde bij belaagd. Tati registreert het in één shot, voorgrond en achtergrond zijn even scherp. Het is alsof hij wil zeggen: kijk goed, geef je ogen de kost, want overal, in het kleinste hoekje, kan iets gebeuren, kan een grap of grapje verstopt zitten. Tati had als mimespeler in het Parijse variété gewerkt, hij kende de lach.

Oog voor alledaags absurdisme

Jour de Fête, waarin de Franse postbode uitgedaagd wordt om in navolging van de Amerikaanse posterijen snel en efficiënt te werken, herbergt eigenlijk alles al wat Jacques Tati (1907-1982) tot een van de grootste komische regisseurs en acteurs maakte. Tati had oog voor alledaags absurdisme. Hij was in staat om dat in meesterlijk geconstrueerde, visueel uitbundige en oergeestige films te laten zien, en zelf te spelen.

Net als de fijnste filmkomieken, denk aan Stan Laurel, Buster Keaton en Charlie Chaplin, schiep ook Tati een personage: Monsieur Hulot, die begin jaren vijftig met hoogwaterbroek, hoedje en pijp zijn opwachting maakte. In Les Vacances de Monsieur Hulot komt hij met knetterende uitlaat het beeld ingereden, om halt te houden bij een hotel aan zee.

Jacques Tati maakt zijn debuut als Monsieur Hulot in Les Vacances de Monsieur Hulot (1953) Beeld Eye Filmmuseum
Jacques Tati maakt zijn debuut als Monsieur Hulot in Les Vacances de Monsieur Hulot (1953)Beeld Eye Filmmuseum

Het is zomer in Frankrijk, tijd om het hotelpersoneel en de badgasten kennis te laten maken met de galante heer met pijp die niettemin continu in gevecht is met zijn omgeving. Of het nu gaat om bootje varen of een potje tennis, Hulot heeft zijn eigen manier van peddelen en serveren.

Als iedereen naar rechts kijkt, kijkt Hulot naar links. Als iedereen naar voren beweegt, beweegt Hulot naar achteren. Tati kijkt met een creatieve blik naar de hem omringende wereld en kiest het liefst plekken waar mensen samenkomen: een kermis in een Frans dorpje, een hotel aan de Bretonse kust dat tegenwoordig wordt gesierd met Tati’s standbeeld. Zijn visuele humor gedijt tussen mensen die zich hebben uitgedost voor een feestje of een etentje of die - zoals in Mon Oncle - eind jaren vijftig een luxueuze, ultramoderne villa hebben laten bouwen. Uiteraard loopt tijdens het tuinfeest, in aanwezigheid van Monsieur Hulot, de boel grandioos uit de hand.

Waardering van latere regisseurs

Mon Oncle leverde Tati niet alleen een Oscar op en de hoofdprijs in Cannes, maar ook de waardering van een latere regisseur als David Lynch die de komedie een belangrijke, levenslange inspiratiebron noemde. Steven Spielberg idem dito. In The Terminal krijgt Tom Hanks te maken krijgt met de absurde veiligheidsmaatregelen op een Amerikaans vliegveld. De manier waarop gevierde regisseurs Wes Anderson en Roy Andersson, uit Amerika en Zweden hun gedetailleerde, tragikomische universums optrekken, is zonder meer Tatiesque.

Monsieur Hulot is een gracieuze, wat ouderwetse man in een nieuwe wereld, bedacht door iemand die heel nauwkeurig het alledaagse leven observeert en vooral vragen stelt bij de moderne tijd met zijn nadruk op techniek en consumentisme. Je vraagt je af wat Jacques Tati van onze digitale wereld zou hebben gevonden, of hij er iets mee gekund zou hebben.

In Playtime, zijn magnum opus uit 1967, waaraan hij negen jaar werkte en waarvoor hij een hele stad liet nabouwen van glas en staal, loopt Monsieur Hulot verwonderd rond. We zien hem in gevecht met de moderne architectuur, met een schitterende, eenvormige wereld waarin iedereen dezelfde hoeden draagt en dezelfde auto’s heeft. De vooruitgang zit ’m in geluidloze deuren en elektrische bezems. Het klapstuk is de opening van een nieuw, chic restaurant dat naarmate de avond vordert compleet in elkaar stort. Playtime kreeg uitstekende kritieken, maar was een commerciële flop. Tati ging failliet. Wie weet was het publiek nog niet helemaal klaar voor een grotendeels plotloze en dialoogloze film waarin de visuele humor samen met de geluidsband (zuchtend kunstleer) glorieerde.

Jacques Tati als postbode in ‘Jour de Fête’ (1949)
 Beeld Eye Filmmuseum
Jacques Tati als postbode in ‘Jour de Fête’ (1949)Beeld Eye Filmmuseum

Gelukkig liet Tati het er niet bij zitten. Hij veerde op, benoemde zich in Trafic tot uitvinder van een kampeerwagen met ingebouwde televisie en barbecue en zette koers naar de internationale automobieltentoonstelling in de Rai in Amsterdam. Heel speciaal is het om via de blik van Tati, die een Nederlandse moeder had, naar het Nederland van begin jaren zeventig te kijken. Je ziet een landschap met heldere kleuren en lijnen, nieuw asfalt en veel neuspeuterende automobilisten. ‘Potverdikkeme!’, klinkt het ergens, als de dingen niet gaan zoals gewenst.

De zes gerestaureerde films van Jacques Tati zijn door het Eye Filminstituut digitaal beschikbaar gesteld en te zien op Eye Film Player. Het gaat om respectievelijk Jour de Fête (1949), Les Vacances de Monsieur Hulot (1953), Mon Oncle (1958), Playtime (1967), Trafic (1972) en Parade (1974).

Lees ook:

De goochelaar die verdween (maar iets moois achterliet)

Jacques Tati, de slungelige Franse meester van de slapstick, schreef het scenario voor Sylvain Chomets tragikomische animatie L’illusionniste, een liefdesverklaring aan al die artiesten die ingehaald werden door de tijd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden