Boekrecensie

Hemmerechts toont haar beperkte kennis over de Tweede Wereldoorlog in een weinig origineel verhaal

De tweeling Toon en Hein van den Brempt

Kristien Hemmerechts maakt geen grootse literatuur van de worsteling van een tweeling uit ‘fout nest’.

De mooiste vondst in ‘Het verdriet van Vlaanderen. Op pad met Hein en Toon, tweeling van de collaboratie’ komt niet van auteur Kristien Hemmerechts maar van een van haar twee hoofdpersonen. Toon van den Brempt heeft het woord ‘verdringeringen’ bedacht. Het vangt het proces van vergeten en bijkleuren van het verleden in foute kringen in één duidelijke term.

Hein en Toon worden zelf heen en weer geslingerd tussen verdringeringen en de wil om de waarheid te weten. Hun vader en moeder trouwden begin 1945 in Duitsland, toevallig op de dag dat vernietigingskamp Auschwitz werd bevrijd. Zelf kwamen ze ter wereld toen de gedroomde wereld van hun vader, een gewelddadige SS’er, hun moeder, secretaresse van de baas van Belgische SS en tal van collaborerende familieleden definitief in diggelen lag.

De twee groeien op in een verknipt gezin met twee ouders die scheidden en hertrouwden, in een sfeer van wegduiken, desperadogedrag, gezinspeel op staatsgrepen, terdoodveroordelingen die worden omgezet in gevangenisstraf, gehengel naar vervroegde invrijheidstelling, veel verhuizen en veel zwijgen ten opzichte van de buitenwereld.

Halve waarheid

Op een leugen of halve waarheid meer of minder wordt niet gekeken. Hein en Toon doorzien het deels, maar blijken tegelijkertijd niet ongevoelig voor het mythologiseren van de rol van familieleden, de vele verdraaiingen en de eufemismen waarmee misdaden worden beschreven. Ondanks alles hebben ze zo hun gevoelens richting hun ouders en laat het hechte verband van de grotere familie zich ook niet zomaar doorbreken.

Hemmerechts dook met Hein en Toon in hun verleden en vooral dat van hun ‘zwarte’ verwanten (De Verdieping, 19 februari). Het is de vraag of een redelijk rechttoe-rechtaanverslag van die zoektocht wel de meest geschikte vorm is voor ‘Het verdriet van Vlaanderen’. Als schrijver had ze het gevondene op eigen wijze kunnen herschikken. Dat had een wat minder verbrokkeld verhaal kunnen opleveren en - afhankelijk van de gekozen aanpak - ook een origineler en nog navranter relaas.

Hemmerechts loopt niet over van kennis over de oorlog. Werkendeweg noteert ze haar verwondering over de ‘ontdekking’ dat voor de nazi’s de strijd tegen het bolsjewisme min of meer samenviel met die tegen het jodendom. En: wat Hemmerechts ook ‘niet wist’: “De capitulatie van het Franse leger op 22 juni 1940 werd getekend in de treinwagon waarin in 1919 het vernederende Verdrag van Versailles was gesloten, vernederend voor de Duitse verliezer.” Dat klopt niet. In de wagon capituleerden de Duitsers op 11 november 1918.

Moreel superieur

Wat ook al niet getuigt van diepgaande kennis van de materie: Hemmerechts denkt dat er contact moet zijn geweest tussen de opleidingsschool in het Beierse Bad Tölz en Auschwitz rond het moment dat de Russen dat kamp bevrijdden. Want, zo redeneert de schrijfster, ‘ze waren allebei van de SS’. Dat getuigt van weinig inzicht in de manier van organiseren in nazikringen en van geen benul van de onoverzichtelijke chaos in het eindstadium van de oorlog.

Beeld De Geus

De toegevoegde waarde van Hemmerechts als personage in het boek blijft ondertussen onduidelijk. Voor iemand die in haar oeuvre meermalen blijk gaf van gedegen en indrukwekkend spitwerk in de eigen ik, blijft ze nu wel erg aan de oppervlakte. Ze stelt zich voornamelijk moreel superieur op. Pas tegen het einde van het boek komt de vraag of ze in soortgelijke omstandigheden niet misschien dezelfde kwalijke beslissingen had genomen als de familieleden van Hein en Toon. Dan ontstaat ook iets van begrip over het onvermogen van Hein en Toon om de naakte feiten onder ogen te zien.

Open deuren

Ondertussen blinkt Hemmerechts uit in heel erg ware, maar na bibliotheken vol oorlogsgeschiedenis tamelijk obligate vragen en constateringen. “Bestaan er samenlevingen die niet een stempel op kinderen proberen te drukken?”, “Zal er ooit een tijd aanbreken dat er geen bommen meer worden gegooid? Dat kinderen niet meer bang hoeven te zijn?”, “We trekken geen lessen uit het verleden”, “Van nazisme en fascisme valt geen heil te verwachten.”

Hemmerechts had met de wederwaardigheden van Hein en Toon en hun familie een indringend en gelaagd verhaal in handen. Ze heeft er alleen - anders dan je van een auteur van haar kaliber zou verwachten - geen grootse literatuur van weten te maken.

Oordeel: verbrokkeld verhaal dat deskundiger,origineler en navranter had gekund.

Kristien Hemmerechts
Het verdriet van Vlaanderen. Op pad met Hein en Toon, tweeling van de collaboratie
De Geus; 352 blz. € 21,50

Boekrecensies

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden