Hella Jongerius

InterviewHella Jongerius

Hella Jongerius droomt van opvouwbare auto’s en ontluikende zonnepanelen

Hella JongeriusBeeld Nick Ballón, Maharam / Jongeriuslab

Hella Jongerius ziet een nieuwe toekomst voor textiel, dat licht en buigzaam is. ‘Van die saaie zonnepanelen zou je ook mooie, bewegende sculpturen kunnen maken.

Ze wordt wel de diva van het Dutch Design genoemd, maar ze woont alweer twaalf jaar in Berlijn. Hella Jongerius vindt het er heerlijk. “Ik ben meer Duitser van inborst dan ik dacht. Ik ben heel precies en de sociale cohesie die je in de stad voelt is erg prettig – dat je voor elkaar zorgt en op elkaar let. Dat is heel anders dan in Nederland. Het is soms ook wel bemoeizuchtig, maar over het algemeen vind ik dat fijn.”

Het coronajaar bracht ze grotendeels door in een paar lege zalen van de Gropius Bau, een kunstmuseum in het centrum van de stad. Ze werkte er ‘on site’ aan een expositie die zodra de coronacijfers het toelaten zal openen. In de tentoonstelling Woven Cosmos komen alle aspecten van het weven aan bod. Weven is de oudste cultuurtechniek ter wereld, maar blijkt een waaier aan mogelijkheden te bieden voor een betere toekomst, zo laat Jongerius zien. Denk aan stof waarmee zonne-energie opgewekt kan worden, driedimensionaal textiel dat toegepast kan worden in de bouw, of opvouwbare auto’s.

Sommige van deze ideeën, waarover straks meer, zijn al verrassend concreet. Andere nog hersenspinsels. Het museum is de perfecte plek om ze te presenteren, vindt Jongerius. “Als mensen naar een museum komen staan ze open voor wat ze gaan zien, je kunt zo dieper graven, mensen verwonderen. Als je voor de markt werkt, ben je vooral aan het discussiëren over iemands portemonnee.”

Het is precies de reden dat ze dertien jaar geleden naar Berlijn verhuisd is. Destijds stond Jongerius op een kruispunt in haar carrière. Internationaal scoorde ze grote successen; met haar beroemde Polder Sofa, ontworpen voor de toonaangevende meubelproducent Vitra, maar ook met een goed verkopende serie vazen voor Ikea.

‘Het is goed om weg te zijn uit je eigen cultuur’

Jongerius had moeiteloos door kunnen gaan met commerciële opdrachten, maar ze wilde geen ontwerper zijn die steeds maar weer nieuwe spullen maakt. Om nog een keer helemaal opnieuw te beginnen vertrok ze met man, twee dochters en haar atelier Jongeriuslab naar de Duitse hoofdstad.

Weven in 3D. Beeld Nick Ballón, Maharam / Jongeriuslab
Weven in 3D.Beeld Nick Ballón, Maharam / Jongeriuslab

“Het is goed om weg te zijn uit je eigen cultuur” concludeert ze nu tevreden, bellend vanuit het museum. “Design zit erg in het Nederlandse DNA, hier is dat veel minder.” In Nederland is design met alles verweven, denk aan al het grafisch ontwerp, de vormgeving van onze bankbiljetten in de guldentijd. Veel mensen hebben er een mening over. In Duitsland wordt vooral ontworpen voor de industrie, auto’s en apparaten, zegt Jongerius. “Dat gaf vrijheid om mijn eigen wereld opnieuw te bouwen, in de luwte mijn werk te doen.”

De eerste jaren na de verhuizing richtte Jongerius zich vooral op het verbeteren en verduurzamen van industriële processen, bijvoorbeeld het maken van kleuren en pigmenten. “Je kunt langs de zijlijn spreken over veranderingen, maar ik geloof dat je het beter van binnenuit kunt doen.”

Het begin van een nieuwe techniek

Ook nu ze in het museum domicilie heeft gekozen en het ‘ook prima’ vindt als je haar kunstenaar noemt, blijft ze gericht op de praktijk. In een van de zalen bouwde ze met haar tien medewerkers een vernieuwend apparaat door vier weefmachines aan elkaar te koppelen. “Zo kun je in het midden driedimensionale dingen weven. Daarin zit de toekomst van dit oude ambacht. We hebben kubussen geweven, dat is een begin van een nieuwe techniek.”

Die techniek zal uiteindelijk gebruikt kunnen worden in de bouwwereld, denkt ze. “Textiel is het lichtste en sterkste constructiemateriaal dat we hebben, veel onderdelen van vliegtuigen en auto’s zijn al geweven met carbon. In de bouw zou het beton en cement deels kunnen vervangen.”

Daarmee worden gebouwen duurzamer en inventiever. “Omdat je textiel kunt vouwen, kun je ook denken aan balkons die opengeklapt worden als je buiten wilt zitten.” En nog beter: stel dat je auto’s na ­gebruik zou kunnen opvouwen? “Alle straten zijn weer leeg. Dat is natuurlijk langetermijndenken, maar de materiaal- en techniekontwikkeling gaat steeds verder.”

En dan zijn er die wonderlijke pakketjes van laagjes textiel met zonnecellen, die zichzelf als een bloem openvouwen als de zon erop schijnt. “Ze zijn gemaakt van solar strips, smalle stroken met zonnecellen. Met dit soort slimme materialen wordt al veel geëxperimenteerd. Wij hebben deze pakketjes samen met de Hogeschool Saxion in Enschede ontwikkeld, heel ingenieus. Zo zou je van die saaie, vlakke zonnepanelen, die nu op daken en weilanden liggen, mooie bewegende sculpturen kunnen maken.”

3D-weefsels met zonnecellen, die reageren op licht.
 Beeld Laura Fiorio
3D-weefsels met zonnecellen, die reageren op licht.Beeld Laura Fiorio

Jongerius gebruikt haar tentoonstelling om dit soort vindingen een podium te geven. “Ik denk dat je als kunstenaar relevant moet zijn. Je vliegt weg, maar je landt ook weer. Ik kan landen, want ik weet wat er gaande is in de industrie, ik ken de productieprocessen, weet wat je anders zou kunnen doen. Ik denk dat dat mijn meerwaarde is.”

‘We kunnen de nieuwe textuur van de wereld gaan weven, daar hebben we invloed op’

Toch staat ze zichzelf tegenwoordig ook toe te vliegen zonder meteen weer neer te dalen in de praktijk. In een andere zaal van Gropius Bau werkt ze tijdens de tentoonstelling aan een Cosmic Loom, een ‘kosmisch weefgetouw’. “Er liggen grote bergen textielafval uit de industrie. Daar spinnen we elke dag een kettingdraad van: kettingdraden zijn de vaste draden die op het weefgetouw gespannen worden. Aan het eind van de expositie is de ketting klaar om te weven. Het is een metafoor: we kunnen de nieuwe textuur van de wereld gaan weven, daar hebben we invloed op. We staan zelf aan het roer om de wereld te veranderen, onze draden te spannen. Laten we goede draden spannen voor een volgende gene­ratie.”

Een hoopvolle tentoonstelling dus? “Jazeker, als je toch geen hoop meer hebt, wat dan? Er is nu echt iets aan het veranderen in de wereld denk ik, als je het vergelijkt met tien jaar geleden.” Ze is blij met de klimaatdoelstellingen die worden geformuleerd door de Europese Unie en nu ook weer in de Verenigde Staten. “Door de beslissing dat we fossielvrij moeten worden, moet alles opnieuw bedacht worden: de veehouderij moet inkrimpen, dus leer kan veel minder gebruikt worden. Heel veel houtsoorten kunnen niet meer, plastics zijn een mega ­issue. Ook in de textielindustrie komen er veel regels aan en dat is hartstikke goed. Je kunt het niet aan de markt overlaten, de politiek moet met regels komen en dat gebeurt nu. Dan gaat de industrie hard werken aan alternatieven.”

Jongerius voelt de verantwoordelijkheid om als ontwerper bij te dragen aan een duurzamere wereld. “We hebben ons er in gedesigned, in de lelijkheid en in alles wat afgebroken is, maar we kunnen ons er ook weer uit designen.” Ze ziet al een verandering bij de volgende generatie. “Mijn dochters kopen geen kleding van de grote modeketens, dat is voor hen echt not done.”

Aan de wegwerpcultuur heeft ze zelf ook een grondige hekel. “Het komt steeds terug op de vraag: hoe kunnen we een zo sterk mogelijk relatie opbouwen met de objecten om ons heen? Als je ze niet meer nodig hebt, gooi je ze niet zomaar weg. Je geeft ze door. En als ze stuk zijn repareer je ze. Of je maakt er iets anders van.” Ze pauzeert heel even en vervolgt dan fel: “Of je koopt ze niet! Je denkt nog eens een keer na.”

Die keuze maakte ze zelf toen ze dertien jaar geleden uit Nederland vertrok. Meer duurzaamheid, minder spullen. “Hopelijk zijn dat de vruchten die ik afwerp, of hoe zeg je dat?”

Lees ook:

De kleuren van dochter Semna staan in een mooi contrast met het in­getogen werk van Corrie de Boer

De kunst van Corrie de Boer (1932) is ongrijpbaar. Nu is er een boek over haar leven en werk, plus een tentoonstelling met ook werk van haar dochter: kunstenaar Semna van Ooij.s

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden