Tentoonstelling

Heldhaftige mannen en lijdzame vrouwen? Schilderes Angelika Kauffmann draait het om

Zelfportret uit 1794, in het midden Angelika Kauffmann, twijfelend tussen muziek en schilderkunst. Beeld National Trust Images

Al tijdens haar leven was Angelika Kauffmann (1741-1807) een internationale beroemdheid vanwege haar schilderijen. In Düsseldorf is nu te zien hoe ze niet alleen portretten maakte van beroemdheden, ze gaf in de historieschilderijen, traditioneel bevolkt door heldhaftige mannen, vrouwen de hoofdrol.

Op een prent uit 1773 staan de mannelijke leden van de Londense Royal Academy losjes met elkaar te babbelen. De twee vrouwelijke leden, Angelika Kauffmann en Mary Moser, mochten zelfs op de tekening niet aanwezig zijn, hun portretjes hangen in een hoekje aan de muur. En dan precies zo dat zij het mannelijke naaktmodel, dat de mannen ongegeneerd met hun ogen aftasten, slechts op de rug kunnen zien.

Hoewel Kauffmann en Moser betrokken waren bij de oprichting van de academie in 1768, mochten vrouwen geen naaktstudieklassen volgen. In de achttiende eeuw was het sowieso een uitzondering dat vrouwen lid waren van een kunstacademie, maar Kauffmann wás een uitzondering: ze was lid van vier academies in Italië, en deze in Londen.

Over deze bijzondere kunstenaar, wier werk in heel Europa bewonderaars had en heeft (dichter en filosoof Johann Gottfried Herder noemde haar ‘misschien de meest gecultiveerde vrouw van Europa’), is nu in Düsseldorf een grote tentoonstelling te zien. Zo’n honderd schilderijen van Kauffmann zelf vertellen samen met een paar van haar navolgers haar levensverhaal. En daarnaast zijn de schilderijen, zodra je bent gewend aan de zoetige saus die in haar tijd gebruikelijk was, ook bijzonder aantrekkelijk om te zien.

Haat talenten werden al jong ontdekt en ontwikkeld

De talenten van Angelika Kauffmann (1741-1807) werden al jong ontdekt en gekoesterd: van haar vader, die zelf frescoschilder was, leerde ze tekenen en schilderen, haar moeder gaf haar zang-, dicht- en taallessen. Zo beheerste ze al vijf talen en zong én schilderde ze voortreffelijk. Op het eerste schilderij van Kauffmann uit de tentoonstelling schildert ze zichzelf, twaalf jaar oud, trots met bladmuziek in de hand, in rococokostuum: zo trad ze op aan het hof van Milaan.

Na de dood van haar moeder in 1757 trok ze (net als Mozart later) met haar vader door Europa, om uiteindelijk in 1766 in Londen terecht te komen. Haar portretten hingen naast die van top­portrettisten Joshua Reynolds of ­Thomas Gainsborough, en ze vroeg ­dezelfde hoge prijs. Adellijke beroemdheden kwamen in haar Salon, lieten zich portretteren. Kauffmann mikte op de bovenste laag, en had succes.

In Düsseldorf hangt een bijna drie meter hoog portret dat Kauffmann maakte in opdracht van de koninklijke familie. Het is het staatsieportret van prinses Augusta, oudere zus van koning George II, met haar pasgeboren zoontje. Het komt regelrecht uit een van de privévertrekken van de huidige Britse vorstin. Opvallend, en kenmerkend voor de stijl van Kauffmann, is het weloverwogen gebruik van heldere, primaire kleuren: blauw en goud-geel in de mantel, rood in de draperieën eromheen. 

De kunstenaar wist haar praktijk zakelijk gunstig in te richten. Ze werkte met een standaardformaat voor portretten, de geportretteerde hoefde enkel voor het hoofd model te staan, de rest deden assistenten. Zo had ze genoeg tijd voor de ware, hoogst geplaatste kunst, de historieschilderkunst.

Zelfportret uit 1768.

Vrouwen als helden, omdat zij hun leven offeren voor het leven en de liefde van anderen

Traditioneel zie je bij historieschilderijen de Griekse of Romeinse mannelijke helden moedig ten strijde trekken, terwijl de vrouwen lijdzaam en in gedachten verzonken treuren om hun geliefde. Kauffmann draait de zaken om en presenteert de vrouwen als helden, omdat zij hun leven offeren voor het leven en de liefde van anderen. Een vroeg voorbeeld daarvan is haar verbeelding van Cleopatra bij het graf van haar geliefde Marcus Antonius. De overleden generaal is onzichtbaar, Kauffmann stelt de toegewijde, treurende Cleopatra in een wit gewaad ­centraal, terwijl die liefdevol een bloemenkrans legt. Een stille revolutie.

De tentoonstelling is breed opgezet en geeft Kauffmann alle ruimte en tijd om de bezoeker voor zich te winnen. Ontroerend is Kauffmanns portret uit 1792 van een vriendin die net als zij artistiek succes had, de dichter Fortunata Sulgher Fantastici – het laatste deel van haar leven woont en werkt Kauffmann in Rome. Fantastici is afgebeeld met een gedicht op het bureau waarin de ‘hartenvriendschap’ wordt geloofd, waarin de twee vrouwen elkaar met kleuren en verzen overstelpen. 

Rond diezelfde tijd schildert Kauffmann zichzelf als jong meisje, op het moment dat ze moest kiezen tussen schilderkunst en muziek. Hoewel haar liefde net zozeer uitgaat naar muziek en zang – ze drukt haar hand stevig op die van de muze van de muziek – kiest ze met haar verstand voor de schilderkunst. Ze weet dat haar schoonheid en daarmee de vraag naar haar optredens van korte duur zijn, als schilder kan ze wél lang doorgaan. En inderdaad, tot na haar dood bleef haar naam populair. Haar buste kwam naast die van Rafaël in het Pantheon te staan. Daar was ze inmiddels wél welkom.

Correctie 20-2: In een eerder versie van dit stuk stond dat Kauffman het staatsieportret van prinses Augusta maakte in opdracht van moeder van koningin Elizabeth II. Dat moet zijn in opdracht van de koninklijke familie. 

'Verrückt nach Angelika Kauffmann', tot 24 mei in Kunstpalast in Düsseldorf. www.kunstpalast.de. Hierna is de tentoonstelling nog van 28 juni tot 20 september in de Royal Academy of Arts in Londen te zien.

Lees ook:

De hengsten, merries en veulens van Stubbs zijn magisch, ook voor niet-paardenmeisjes

Door kadavers van paarden te ontleden kwam George Stubbs alles te weten over hun anatomie. Het werk van de beroemdste paardenschilder van Engeland is nu voor het eerst te zien in Nederland. ‘Stubbs had meer met paarden dan met mensen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden