Boekrecensie

‘Helden’ van Stephen Fry: een fascinerende maar ouderwetse hervertelling van de Griekse mythen

Auteur Stephen Fry Beeld REUTERS

Stephen Fry zwelgt in lekkere verhalen over al die stoere, soms malle Griekse goden.

Afgelopen Kerst had ik tijd om ‘Black Panther’ te bekijken, de Amerikaanse superheldenfilm die vijf Oscars kan gaan winnen. Die film moest ik zien! Wat deze superheldenfilm anders maakt dan talloze andere: het is een zwartesuperheldenfilm, gesitueerd in het fictieve Wakanda.

Diep in Afrika heeft het multiculturele koninkrijk van Wakanda zich uit zelfbehoud afgesloten van de buitenwereld. Haar samenleving is dermate vooruitstrevend en technologisch superieur aan de rest van de wereld dat ze zich autonoom kan bewegen.

Dat isolement maakt haar ook kwetsbaar. Wakanda beschikt over een kostbare grondstof waar witte bad guys op jagen. Wakanda staat onder druk. Haar achilleshiel is arrogantie. Door die zelfingenomenheid willen naburige stammen haar niet bijstaan in de strijd om te overleven. Een primitieve tribale stammenstrijd brengt de fundamenten van Wakanda aan het schudden. Hoe het afloopt moet u zelf maar bekijken, maar wie ‘Helden’ van Stephen Fry heeft gelezen kan het scenario wel uittekenen.

Black Panthers

In deze vuistdikke opvolger van zijn bestseller ‘Mythen’ vertelt Fry op Fry-iaanse wijze hoe het de Griekse helden, de tussenvorm van mens en god, in hun aardse worsteling vergaat. Het Wakanda van de klassieke beschavingen was natuurlijk Athene. Vijf eeuwen voor Christus ontwikkelde zich hier een superieure beschaving. Op haar hoogtepunt kon ze haar bevolking een vorm van zelfbestuur bieden die we democratie gaan noemen. Filosofen konden ongestoord hun werk doen, of bijna ongestoord, als je je maar niet met de politiek ging bemoeien, zoals Socrates. De architectuur was verfijnd, de toneelstukken bloedstollend, de beeldhouwkunst subliem. Tegelijkertijd werd er in Athene ook slavernij bedreven en was de rol van de vrouw miniem. De Atheners voelden zich oneindig verheven aan de rest. De achilleshiel van Athene was misschien wel dat ze vergat dat haar achilleshiel zelfgenoegzaamheid was. Wanneer andere volkeren je architectuur overnemen, je filosofen citeren en je onderwijsmethodes toepassen en stiekem Griek willen zijn, dan ga je al snel denken dat je niets te vrezen hebt. In de film ‘Black Panthers’ gebeurt ook iets soortgelijks. Wat haar redt - spoiler alert - is dat een van de helden besluit om samen te werken met de andere stam.

Als Athene ten onder dreigt te gaan aan een lang en slopend conflict met Sparta, kan ook deze stadsstaat zich alleen nog handhaven door coalities te vormen. Die strijd tot zelfbehoud speelt in de Griekse heldenverhalen een belangrijke rol. Je wordt een held en verkrijgt identiteit door de uitdaging aan te gaan. Wie succes op succes behaalt gaat verhalen vertellen om te begrijpen waar dat succes vandaan komt. Is heldendom gebaseerd op genade van de goden, vernuftigheid of gewoon geluk?

Schaamteloos ouderwets

Tevergeefs zal men in Fry’s ‘Helden’ zoeken naar een actualisering van het geworstel van zijn helden. Fry, die als jochie Oud-Grieks leerde, wil gewoon al die lekkere verhalen vertellen over die bewonderenswaardige, stoere en soms malle goden. In zijn voetnoten - overvloedig aanwezig en op een gegeven moment door mij overvloedig overgeslagen - legt hij Griekse namen en gebruiken uit.

Zijn hervertelling is schaamteloos ouderwets. Vrouwelijke personages gedragen zich als aangebrande diva’s. Hercules is een soort van Jerommeke die teveel doping tot zich heeft genomen. Orfeus een heerlijke luitspeler waar iedereen de jeuk van krijgt.

De Griekse heldenverhalen zijn fascinerend omdat de helden de psychologie hebben van mensen, en de daadkracht van goden (een gevaarlijke mix). Een mooi haakje naar de actualiteit van terroristen die bergen denken te kunnen verzetten en zich instrument wanen van God maakt Fry niet, hij wil vooral vertellen. En dat doet hij dan ook. Geen intrige, kinderachtigheid, familiegekonkel of braspartij wordt ons bespaard.

Deze verhalen kun je daarom niet in een keer uitlezen, Fry wil niet versimpelen dus krijgen we alles voorgeschoteld, inclusief alle zijverhalen die weer leiden tot uitweidingen over de personages. Het leidde bij mij tot een zekere vermoeidheid.

Heldendom

Terug naar Athene. Helden houden ons ook een spiegel voor. De superhelden van Hollywood gaan de hele wereld over. De Afro-Amerikaanse gemeenschap jubelde en had tranen van geluk toen ze in ‘Black Panther’ hun struggle, dromen en angsten terugzagen in een mythisch verhaal. Fight on, brother! ‘Helden’ laat zien dat de kracht van Athene lag in haar vermogen om helden de wereld in te sturen die weer met nieuwe verhalen thuiskwamen. De toen bekende wereld was die van het Zwarte Zeegebied, het Midden-Oosten en de Middellandse Zee. Overal waar de helden komen trouwen ze, gaan allianties aan of roven de boel leeg. Jason bereist in zijn zoektocht naar het Gulden Vlies het Zwarte Zeegebied en de Balkan. Hercules reist naar wat tegenwoordig Marokko is om in de tuin van de Hesperiden de gouden appels te ontfutselen aan de dansende nimfen.

Heldendom bij de Grieken was corporate business zoals heldendom dat in Hollywood is geworden. Hercules is een krachtpatser, in staat om alle uitdagingen aan te gaan, tegengewerkt en ondersteund door de goden, maar ook een beetje dommig. Altijd maar winnen maakt uiteindelijk zwak. In de heldenverhalen hebben de Grieken hun eigen tekortkomingen verwerkt. Je kunt nog zo superieur zijn, wie geen goede verhouding met zijn buren heeft, kan onheil verwachten. Weten de verdedigers van de westerse beschaving die jubelen over de superioriteit van de Griekse erfenis, niet dat de Grieken zich er heel wel bewust waren dat ze leefden in een multiculturele samenleving? Hun helden beschouwen die wereld als hun wereld.

Fry wil vertellen, niet polemiseren. Een Freudiaanse lezing van Oedipous is bij hem slechts een kort nawoord. En weer doorrrr….

Belangrijker voor de schrijver is dat de helden door afwisselend flitsende en flauwe dialogen tot leven komen. “Niks menselijks is hun vreemd”, lijkt Fry te willen zeggen. Je hoort de goden roddelen, hun eigenaardigheden zet Fry lekker aan. De gekke ooms en tantes die de verjaardag op stelten brengen, daar zijn ze weer. Door zo nadrukkelijk het soapkarakter van al die verwikkelingen te benadrukken, mis ik het donkere randje. Het is me dan al te grappig, te melig en te prozaïsch. Gelukkig hebben we Wakanda nog.

Oordeel : ouderwetse hervertelling, geen detail blijft ons bespaard.

Stephen Fry, Helden. De grote avonturen uit de Griekse mythologie

Vert. Pon Ruiter; Henny Corver; Ineke van den Elskamp; Frits van der Waa 

Thomas Rap; 424 blz. € 24,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden