FilmrecensieHeimat ist ein Raum aus Zeit

‘Heimat ist ein Raum aus Zeit’ kun je het best in alle rust in een bioscoopzaal ondergaan

De in 2017 in elkaar gezakte Ostsee-autobahn, beeld uit de Duitse familiekroniek Heimat ist ein Raum aus Zeit.

Heimat ist ein Raum aus Zeit
Regie: Thomas Heise.
★★★★☆

We zijn een half uur op weg in de familiegeschiedenis van de Duitse regisseur Thomas Heise, als een lijst van weggevoerde Joden uit Wenen door het beeld begint te rollen. Talloze namen en adressen van mensen die in 1941 op transport werden gezet naar Polen. Netjes uitgetypt. Op alfabetische volgorde. Slechts af en toe een correctie: Freund moet Freud zijn. 

Heise neemt de tijd. Een half uur lang rollen de namen door het beeld, terwijl de regisseur brieven voorleest van zijn Joodse familieleden in Wenen. Over de transporten. Over hoe moeilijk het is om aan eten te komen. Over hoe koud het is. De tijd die Heise neemt, doet wat met je. De namen en adressen, gecombineerd met de voorgelezen brieven, vormen indringende getuigenissen van de naziterreur.

Heise, in 1955 geboren in voormalig Oost-Berlijn, maakte met ‘Heimat ist ein Raum aus Zeit’ een unieke documentaire. Aan de hand van brieven, dagboeken en foto’s uit het veertig ordners tellende familiearchief maakte hij een familieportret dat de hele helse twintigste eeuw beslaat. Zijn familie maakte in Duitsland de twee wereldoorlogen mee, de bouw van de Berlijnse Muur en uiteindelijk ook de DDR-dictatuur. 

Brieven van zijn Berlijnse grootvader Wilhelm Heise en Weense grootmoeder Edith Hirschhorn die in 1924 in Berlijn trouwden, getuigen van een grote liefde, maar zijn ook doordrongen van angst en verlies. Grootvader wordt voor zijn ‘Mischehe’ (huwelijk met een Joodse vrouw) gestraft met ontslag. Een deemoedige brief aan de minister haalt niets uit. Zijn zoon Wolfgang Heise, die zich later achter het IJzeren Gordijn zal ontwikkelen tot een bekende Duitse filosoof, komt tijdens de Tweede Wereldoorlog in een werkkamp terecht. En het is zijn kleinzoon, Thomas Heise, die nu getuigenis aflegt met een geschiedschrijving uit eerste hand. Via kleine, intieme documenten maakt hij de grotere politieke en culturele structuren zichtbaar.

Het gaat om een associatieve film met een epos-achtige lengte van drie uur en veertig minuten die je het best in alle rust in een bioscoopzaal kunt ondergaan. De zorgvuldig gekozen beelden en teksten komen dan het best tot hun recht. Heise filmt minutenlang vanachter een verregend tramraam in Wenen. Hij dwaalt rond op het Berlijnse station Ostkreuz, terwijl hij theatermaker en familievriend Heiner Müller citeert: ‘Die Narben schreien nach Wunden’, de littekens schreeuwen om wonden.

Overal ziet hij die littekens, vooral in het Duitse landschap dat vaak herinnert aan het schuldig landschap van de Nederlandse schilder Armando. Zoals Armando de onverstoorbare natuur schilderde, als stille getuige, zo filmt Heisse de bospaden, ruïnes en barakken. Indrukwekkend zijn de beelden van het stuk Ostsee-autobahn dat in 2017 in elkaar zakte. De A20 als symbool van de Duitse eenheid ligt er opeens onttakeld bij. Alsof de natuur in opstand is gekomen. Daartussendoor een jong liefdespaartje dat op het Berlijnse metrostation Schönhauser Allee afscheid neemt, zoals zo veel geliefden deden in de twintigste eeuw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden