TaalPeter-Arno Coppen

Heb ik een nieuw zinsdeel ontdekt?

Ik geef al meer dan veertig jaar aan de universiteit colleges over zinsontleding. Ik ken vrijwel alle naslagwerken daarover van kaft tot kaft. Ik heb veel gelezen over de geschiedenis van de zinsontleding en ik mag wel zeggen dat ik elk zinsdeel ook weleens in het wild heb aangetroffen. En toch overkwam het me de vorige week nog dat ik iets tegenkwam wat ik nooit eerder besproken heb gezien.

Een collega had me aangesproken op de ontleding van de zin ‘Op moord staat levenslang’. In onze discussie kwamen we erop dat je van ‘op moord’ ook een bijzin kunt maken. Het eigenaardige is dat je dan een bijzin met ‘als’ krijgt: ‘Er staat levenslang op als je een moord pleegt’.

Niet in de naslagwerken

Nu kende ik dat verschijnsel wel van andere zinsdelen. In een zin als ‘Ik haat het dat je een moord pleegt’ wijst ‘het’ vooruit naar de bijzin ‘dat je een moord pleegt’. Die bijzin is dan het lijdend voorwerp bij ‘haten’. Maar je kunt ook ‘dat’ veranderen in ‘als’: ‘Ik haat het als je een moord pleegt’. Eigenlijk is dat een combinatie van een voorwaarde en een lijdend voorwerp: ‘Áls je een moord pleegt, haat ik het, dát je een moord pleegt’. Dit heet een ‘conditioneel lijdend voorwerp’.

In onze zin hebben we iets soortgelijks. In ‘Er staat levenslang op als je een moord pleegt’ verwijst ‘erop’ ook naar die bijzin. Het plegen van de moord is een soort voorwaarde voor de straf. Maar ‘erop’ bevat een voorzetsel, dus het moet hier een ‘conditioneel voorzetselvoorwerp’ zijn. Die term zult u in de naslagwerken niet aantreffen. Maar het verschijnsel is eigenlijk heel gewoon. Ik kan ervan genieten als ik me dat realiseer.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden