recensie

Hanna Bervoets voorziet het verhaal van een man met Q-koorts van een literaire dimensie

Hanna Bervoets. Beeld Prins de Vos

Hanna Bervoets (1984) onderzoekt wat er met je leven gebeurt als je lichaam het laat afweten.

Hanna Bervoets experimenteert in haar romans graag met bijzondere situaties. In ‘Alles wat er was’ zette ze acht personen bij elkaar die na een explosie moeten zien te overleven, in ‘Fuzzie’ ging het om een pluizig balletje dat de hoofdpersoon troost gaf in het leven, maar werkt zulke kunstmatige affectie wel?

In ‘Welkom in het rijk der zieken’ stelt ze de vraag hoe je moet leven met een ernstige ziekte; hoofdpersoon Clay (verwijzend naar de notie dat de mens van leem is?) heeft op een kinderboerderij Q-koorts opgelopen, wat nu?

Leven met ziekte

In feite probeert Bervoets antwoorden, mogelijkheden te formuleren op levensvragen en op het menselijk tekort en als die oplossingen er niet zijn een soort modus vivendi voor te stellen. Ik zie een verband met talkshows en tijdschriften waarin soortgelijke vragen worden opgeworpen, hoe leef je met je ziekte, met wat je overkomen is, populaire onderwerpen in de media. Maar deze schrijfster doet wel wat meer dan babbelen over bijzondere ervaringen, ze bouwt er een hele wereld omheen, deels realistisch, deels bestaand uit fantasievolle elementen.

Het verhaal van de zieke Clay wordt afwisselend op twee niveaus verteld, dat in de werkelijkheid waarin hij thuis, met zijn vriendin Nora eruit moet zien te komen, en dat in een denkbeeldige wereld waarin hij met de schrijfster Susan Sontag (van het befaamde essay ‘Illness as a Metaphor’) door een soort gesublimeerde medische wereld loopt, zijn zieke lijf letterlijk met zich meezeulend. 

Ook met de vorm experimenteert Bervoets in zekere zin, in Clays realistische wereld wordt hij door de schrijfster aangesproken met ‘je’, weet je nog zus en zo, ze helpt hem als het ware zijn herinneringen van voor en na de ziekte te ordenen en te dateren; het verhaal in de medische parallelwereld daarnaast bestaat geheel en al uit dialogen. 

Dat alles tilt het verhaal naar een literair niveau, maar maakt het ook soms lastig om alles te volgen, het duurt een tijdje voor je in de gaten hebt waar het eigenlijk om draait. Dat komt ook doordat de wereld van Clay letterlijk is opgeschud; net zoals het geval was bij de personages in ‘Alles wat er was’ moet hij zich steeds vergewissen of iets voor of na zijn ziekte is gebeurd. Zijn ‘grote koorts’, zoals zijn ziekte genoemd wordt, is als het ware de splijtzwam in zijn leven.

Kantelpunt

Susan (Sontag), gesecondeerd door een zekere Marla, zelf lijdend aan een even veelkoppige als vage kwaal als Q-koorts, namelijk fibromyalgie, is degene die hem erdoorheen moet gidsen met haar wijsheden: “Ik moet voor mijn lichaam zorgen want het zorgt niet voor mij. Het draagt mij niet, ik moet haar dragen. Dat is een verandering, een kantelpunt in mijn leven: zoals het moment waarop je ontdekt dat je ouders jou nu meer nodig hebben dan jij hen – mijn lichaam heeft mij meer nodig dan ik haar, ik voel me een ouder ook al heb ik geen kind en zal ik waarschijnlijk nooit een kind krijgen, ik ben de moeder van mijn lichaam, dat zich als een kind gedraagt.”

Beeld Uitgeverij Pluim

Met verve beschrijft Bervoets de nieuwe wereld van haar patiënt, de onduidelijke diagnoses, het van het kastje naar de muur sturen, de hortende relatie met zijn vriendin, zijn afnemende sociale gedrag, maar vooral de monomanie waarin de zieke vervalt: hij kan eigenlijk alleen nog maar aan zijn ziekte denken. Op het laatst wordt hij in die medische parallelwereld door ‘identiteken’ leeggezogen, waarmee Bervoets de vraag stelt: wat is je identiteit als doodziek personage eigenlijk nog?

‘Welkom in het rijk der zieken’ is daarmee een roman met een ernstige ondertoon en ingrijpende conclusies (‘Niks wordt ooit nog hetzelfde’), maar het wonderlijke is dat Bervoets het verhaal van de patiënt en zijn mantra’s toch tamelijk licht weet te houden, door haar verteltrant en door haar fantasie. Een levensvraag is ook maar een vraag, was na afloop mijn overheersende gevoel. Bervoets zelf heeft natuurlijk ook geen echt antwoord op de vraag wat je met je ziekte moet. Voor een oplossing hoef je dit boek dus niet te lezen, wel voor een even wijze als voor de hand liggende raad: leer ermee te leven.

Oordeel: lichte, wijze, fantasierijke en soms lastige roman met ernstige ondertoon.

Hanna Bervoets
Welkom in het rijk der zieken
Pluim; 280 blz. € 22,50

Chronisch ziek is geen verhaal

Toen Hanna Bervoets 22 was kreeg ze pijn in haar schouders, daarna in haar rug, later overal, zo vertelde ze afgelopen zaterdag in een interview in de Volkskrant. Een genetische aandoening zo bleek: Ehlers-Danlos Syndroom, type h. De banden om haar gewrichten zijn te slap waardoor haar gewrichten hun werk niet doen en spieren dat werk overnemen, wat leidt tot chronische pijn. Hoewel ziekte en dood populaire thema’s zijn in de literatuur, is chronische ziekte dat minder, zo constateerde Bervoets. “Chronische ziekte heeft geen oplossing of einde en is daarom geen verhaal”, aldus de schrijfster.
Speur je in de Nederlandse literatuur naar chronisch zieken dan stuit je het eerst op waargebeurde ervaringsverhalen, zoals van Renate Rubinstein ( ‘Nee heb je’) over haar ziekte MS, en Renate Dorrestein (‘Heden ik’) over ME. Vorig jaar verscheen van Henk Blanken ‘Je gaat er niet dood aan’, over zijn veranderde leven als parkinsonpatiënt. Een uitzondering is romanschrijver Marie Kessels die juist in fictie het leven met een haperend lijf verkent. Zo schreef ze ‘Ruw’ vanuit het perspectief van een vrouw die steeds minder ziet. Haar jongste roman ‘Veldheer Banner’ verkent het leven van vijftiger Saul Banner, een leven dat gewoon doorgaat, ondanks parkinson.

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Lees ook:

Bolletje redt uw leven (eventjes)

Hanna Bervoets steekt in haar zesde roman de dolende, digitale mens een hart onder de riem.

Wat spookt de professor uit?

Hanna Bervoets spint spannende intrige rond experimenten Ivanov en ontstaan hiv.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden