Review

Hadrianus,een keizer afgeschilderd als een ideaal, sereen mens.

'Herinneringen van Hadrianus', van de Franse schrijfster Marguerite Yourcenar, is niet alleen een klassieke roman in de zin dat iedereen de titel kent, maar het is ook een boek dat op klassieke leest is geschoeid. Natuurlijk omdat het teruggrijpt op een episode uit het Romeinse rijk, maar ook vanwege de strakke en transparante opbouw, die zich niets aantrekt van modernistische of experimentele grillen.

door Rob Schouten

Hoofdpersoon is Hadrianus (76-138), een van de meest tot de verbeelding sprekende Romeinse keizers en een soort Uomo Universale, veldheer. Maar ook begunstiger van de Griekse kunst en cultuur in het Romeinse rijk, stichter van prachtige gebouwen (zoals het Olympieion te Athene, het Mausoleum te Rome en zijn eigen Villa Hadriani bij Tibur), hervormer van het Romeinse rijk en kosmopoliet. Hij liet in Engeland de befaamde Wal van Hadrianus bouwen ter bescherming van zijn rijk.

Deze grote keizer beschrijft in brieven aan de zeventienjarige Marcus Aurelius, zijn beoogde opvolger, zijn hele leven, in koele, afstandelijke maar tegelijkertijd intrigerende taferelen. Hij is zestig jaar, voelt dat hij gaat sterven en vertelt van de hoogtepunten uit zijn bestaan maar ook van de verdofde glans aan het eind ervan en zijn verzoening met de naderende dood. Wie het verhaal los ziet van zijn historische context, komt in zekere zin een universele mens tegen die terugkijkt op zijn glorietijd maar met berusting aanvaardt dat aan alles een einde komt.

Hadrianus wordt ons voorgesteld als een soort humanist avant la lettre, niet alleen vanwege zijn brede belangstelling voor de wereld maar ook omdat hij voortdurend blijk geeft van een soort menselijkheid en psychologisch inzicht, dat wij herkennen. Tegelijkertijd begaat hij echter ook terloops achteloze wreedheden (zoals het executeren van voormalige medestanders) die je eraan herinneren dat je met iemand uit het begin van onze jaartelling te maken hebt. Het is vooral deze mengeling van herkenbaarheid en historische distantie die de Hadrianus van Yourcenar tot zo'n indringende figuur maakt. De roman leert je zowel je eigen tijd als de geschiedenis te nuanceren.

Een van de opvallendste kenmerken van Hadrianus' gedenkschriften is de stijl. In klassieke volzinnen die aan de grote Romeinse schrijvers, met name Tacitus, doen denken, ontrolt zich het levensverhaal van de keizer: “En ik verbaas mij dat die zo kortstondige vreugden, zo zelden volmaakt in de loop van een menselijk leven, onder welk aspect wij ze ook gezocht of genoten mogen hebben, door zogenaamde wijzen met zulk een wantrouwen worden beschouwd, dat zij het wennen er aan en de overmaat ervan duchten, in plaats dat zij het gebrek er aan en het verlies ervan vrezen, dat zij aan het tiranniseren van hun zinnen en tijd verdoen die beter besteed zou zijn aan het ordenen en verfraaien van hun ziel.' Yourcenar geeft de lezer niet alleen een tijdsbeeld maar ook de stijl van Hadrianus' epoche mee.

De keizer schildert zichzelf, terugblikkend op zijn leven, af als een evenwichtig regisseur, die desondanks niet ongevoelig was voor hogere emoties van kunst en liefde. Met name de relatie tot zijn geliefde Antonoös, die in de Nijl zal verdrinken (Yourcenar suggereert dat het zelfmoord is), bepaalt de grondtoon van het boek. Na zijn dood is Hadrianus zijn eigenlijke levenslust en energie kwijt. Zonder te verbitteren verandert hij van een wereldveroveraar en kunstgenieter in een contemplatieve oude man, die geleerd heeft het leven te nemen zoals het is.

Yourcenars aanpak van Hadrianus' leven maakt het haast tot een studieuze biografie. De hoeveelheid onderhuidse en terloopse kennis van het Romeinse leven is immens, de doorvorsing van het karakter van de keizer wijst niet alleen op een groot historisch inzicht maar ook op een bijzonder inlevingsvermogen.

Hoe herkenbaar Hadrianus ook voor ons, 20ste- en 21ste-eeuwse lezers is, hij blijft op sommige momenten ook een raadsel. Dat is misschien wel het meest karakteristieke aan Yourcenars boek, dat de schrijfster geen knieval maakt voor oppervlakkige en smeuiïge overeenkomsten tussen die oude tijd en de onze. Zo heeft ze koste wat het kost vermeden om met kennis achteraf het karakter van Hadrianus in te vullen en er een soort sappige voorvader van onze smaak van te maken. De keizer houdt bijvoorbeeld niet van Juvenalis, de satyricus die ons juist wel bevalt maar vindt hem een nihilist, en de joden beschouwt hij als een ongemakkelijk, lastig volk met een onhandige godsdienst die hem alleen maar last bezorgen (tijdens Hadrianus' bewind vonden grote opstanden in Judea plaats). Kortom Yourcenar maakt het ons niet naar de zin met welgevallige opinies.

Toch lijkt het of ze met Hadrianus de ideale, serene mens heeft willen schilderen die ze zelf graag wilde zijn, een soort utopisch beeld dat de tijden trotseert. Bescheiden schreef ze over haar bedoelingen: 'Ik had de geschiedenis van een vorst en daarmee ook een belangrijk individueel lot beschreven. Dat was het dan. Het is altijd prettig om aan een mens die geleefd heeft even een kleine halteplaats te geven in de tijd.' Maar het feit dat ze op haar eenentwintigste, in 1924, al aan deze roman begon, passages herschreef, verwierp, weer hernam, en het boek pas na 27 jaar, in 1951 publiceerde, laat wel zien hoeveel waarde ze eraan hechtte. Hadrianus groeide als het ware met haar eigen ontwikkeling als schrijfster mee.

Marguerite Yourcenar, van Frans-Belgische afkomst (ze werd in Brussel geboren en heette eigenlijk de Crayencour) werd in 1981 als eerste vrouw toegelaten tot dat Franse culturele mannenbolwerk: de Académie Française. Dat zegt genoeg over de klassieke allure van haar schrijverschap.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden