Review

Had dat maar voor je romans bewaard

De autobiografie van een beroemde zoon is allicht een beetje de biografie van zijn beroemde vader. De nu vijftigjarige Martin Amis is zich bewust van zijn motieven voor het schrijven van 'Ervaring'. ,,Ik doe het omdat mijn vader nu dood is, en ik heb altijd geweten dat ik hem zou moeten herdenken'. Bovendien meent hij dat er het een en ander rechtgezet moet worden voor het nageslacht, na de vele roddels en kwaadaardige kritieken die hem en zijn vader Kingsley in de Britse media ten deel gevallen zijn.

Het eerste deel van de biografie heet 'Nog Niet Ontwaakt'; het tweede deel 'De Hoofdgebeurtenissen' - titels die verwijzen naar de stadia van Amis' ontwikkeling als mens en schrijver. Verder bevat het boek enkele aanhangsels, veel voetnoten, en een namenregister. De hoofdstukken in deel één eindigen met brieven die de auteur als scholier en student schreef aan zijn vader en stiefmoeder. Deze brieven geven een portret van de schrijver-in-de-dop -een jonger zelf dat door Amis in zijn voetnoten 'Osric' gedoopt is en met een mengeling van welwillendheid en spot wordt becommentarieerd.

Het grootste deel van het boek beslaat reflecties op de belangrijke momenten in het leven van vader en zoon: hun huwelijken, hun scheidingen, hun kinderen, hun vrienden, hun schrijverschap. Er vallen nogal wat namen van bekende collega's. In zijn inleiding verontschuldigt Amis zich hiervoor, bang dat dit als interessantdoenerij geïnterpreteerd zou kunnen worden. Maar ja, wat wil je als de dichter Larkin voor jou van jongs af aan al gewoon 'oom Philip' was, als generatiegenoten Ian McEwan, Salman Rushdie en Julian Barnes intieme vrienden zijn, en als er bij Saul Bellow altijd een logeerbed voor je klaarstaat?

Een romancier die een biografie schrijft is zich ongetwijfeld sterker dan andere biografen bewust van het problematische onderscheid tussen dat genre en dat van de literaire fictie. In de biografie is sprake van een paradox die ook andere non-fictiegenres, zoals de documentaire, aankleeft: enerzijds wordt de biograaf geacht trouw te zijn aan de (of liever: een) realiteit, en mag derhalve niet de indruk wekken zich over te geven aan mooischrijverij. Esthetische aspecten vestigen immers de aandacht op zichzelf, en roepen daarmee twijfel op over hun ondergeschiktheid aan de feiten. Anderzijds moet ook bij een reportage over de werkelijkheid geselecteerd worden wat wel en wat niet de definitieve versie zal halen, en dienen er problemen van compositie en stijl opgelost te worden. Ook een verslag van de werkelijkheid is een verhaal dat de lezer moet blijven boeien, en dat rechtvaardigt kunstgrepen.

Van beide kanten van deze paradox is Amis zich bewust geweest. Hij heeft structuur in zijn boek aangebracht door een verbindend, eenheid scheppend thema dat gekarakteriseerd kan worden als 'afwezigheid' of 'gemis'. Dat betreft vooral het gemis van personen: de dood van vader Kingsley, de pas twintig jaar na dato opgeloste verdwijning van een nichtje, en het prangende verlangen naar een dochter. Dit laatste verlangen wordt overigens dubbel ingelost - op een voor de hand liggende en op een minder vanzelfsprekende manier. Daarnaast spelen ook verliezen van andere aard een rol: dat van de jeugd, van vriendschappen en, prozaïscher maar niet minder traumatisch, het verval van een gebit. Amis doet beeldend verslag van de regelmatige gang naar zijn tandartsen, die hem uiteindelijk een prothese aanmeten - een monstrum dat door hem als 'de Klem' betiteld wordt.

Maar de rafelige eindjes die een verslag van een realiteit 'feitelijk' maken zijn ook volop aanwezig, met name in de voetnoten. Soms zijn die noten slaapverwekkend saai, dan weer klapt Amis juist onder aan de pagina stevig uit de school. Nu brengt het genre van de biografie natuurlijk met zich mee dat de auteur met saillante details op de proppen komt, vooral over Beroemdheden, maar in Amis' geval zijn die bijzonderheden vooral triviaal of gênant. Wat moeten we met de informatie dat het gezicht van de acteur Daniel Day Lewis tijdens zijn puberteit ontsierd werd door acne? En waarom moeten we weten dat de ex-vriendin die model-en-toch-ook-weer-niet stond voor het romanpersonage Rachel, maagd was toen Martin haar leerde kennen? Amis lijkt zich soms schuldig te maken aan het soort indiscreties dat hij anderen juist kwalijk neemt. Met name het 'verraad' dat de beoogde samensteller van Kingsley Amis' brieven pleegt door stukken te publiceren over diens sterfbed, heeft de zoon pijnlijk getroffen, zoals blijkt uit het appendix dat hij aan deze kwestie wijdt. Maar in zijn woede over deze 'lijkenpikkerij' vergeet hij dat hij soms zelf ook nodeloos grievende details over vrienden en bekenden openbaar maakt.

Positief in Amis' boek is dat hij bij alle respect dat hij voor zijn vader koestert niet schroomt ook diens dubieuze kanten als mens en schrijver te benoemen - bijvoorbeeld Kingsley's drankzucht, de vrouw-onvriendelijke opmerkingen van zijn personages (door zoon Martin in verband gebracht met wrok over zijn vaders scheidingen) en zijn latente racisme. Verder doet ook Amis' onverholen bewondering voor zijn literaire voorbeelden, James Joyce, Vladimir Nabokov, en vooral Saul Bellow, sympathiek aan.

Over de hele linie roept Martin Amis echter geen warme gevoelens bij mij op, evenmin als de personages in zijn romans dat plegen te doen. Ook wanneer hij zijn emoties ruim baan geeft, blijven ze, een enkele uitzondering daargelaten, nogal flets en onbevredigend verwoord, zelfs op momenten -zoals in de brief aan de moeder van zijn nicht Lucy- dat we aan zijn oprechte gevoelens absoluut niet hoeven twijfelen. Amis' kracht is zijn taalvirtuositeit. Weliswaar laat hij daar bij vlagen fraaie staaltjes van zien in 'Ervaring', en heeft hij veel behartenswaardigs over het schrijverschap te melden, maar toch moest ik voortdurend denken: had dat maar voor je romans bewaard.

Voor één keer heeft Martin Amis zich gedrongen gevoeld de 'Hoofdgebeurtenissen' van zijn bestaan niet te presenteren door het filter van de fictie, omdat hij daarin niet kwijt kon wat hij wilde: ,,Het blijft de grote tekortkoming van de literatuur: de imitatie van de natuur daarin kan je onmogelijk voorbereiden op de belangrijkste gebeurtenissen. Wat de belangrijkste gebeurtenissen betreft zal alleen ervaring een antwoord geven' Het is te hopen dat Amis zelf wat opgeschoten is met het boekstaven van zijn ervaring. Maar ik vermoed dat afgezien van trouwe fans van Amis (fils en père) en liefhebbers van literaire roddels, de meeste lezers teleurgesteld zullen zijn over dit uitstapje naar de non-fictie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden