Cultuur

Grunberg ontmaskert onze naïviteit, maar wint hij ook de P.C. Hooft-prijs?

Beeld Jenna Arts

Wie wint de P.C. Hooft-prijs? Drie opiniemakers uit de literaire wereld  tippen hun favoriet, voor de hoogste literaire onderscheiding die dinsdag bekend wordt gemaakt. Arnon Grunberg gooit de hoogste ogen.

Op de sociale media is geopperd dat Marga Minco hem nodig eens moet winnen. Tot dusver heeft de jury van de P.C. Hooft-prijs voor proza haar overgeslagen, en ze is al 98. Het lijkt dus nu of nooit, zeker omdat de prozaprijs maar eens per drie jaar valt: in de tussenliggende jaren gaat de P.C. Hooft naar schrijvers van poëzie en essays.

Maar drie literatoren die Trouw benaderde, noemen haar niet. Marga Minco is uitmuntend en bekend, klinkt het, maar ze heeft een klein oeuvre. Bovendien gaat de P.C. Hooft-prijs doorgaans naar een schrijver die nog middenin het literaire debat staat.

Hieronder pleiten de deskundigen elk voor een andere winnaar van de oeuvreprijs (60.000 euro), een van de belangrijkste literaire bekroningen in Nederland. Dinsdag maakt de jury de winnaar bekend.

Yra van Dijk, hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Leiden en schrijfster van een monografie over Arnon Grunberg, ‘Afgrond zonder vangnet’

“Het zal niemand verbazen dat de prijs wat mij betreft naar Arnon Grunberg gaat. Door zijn humor en ironie is de ernst van Grunbergs werk niet altijd opgevallen. Zijn oeuvre valt te lezen als een reactie op de Tweede Wereldoorlog. Die reikt verder dan alleen een persoonlijk trauma door wat zijn Joodse ouders meemaakten. Grunberg geeft er een universele lading aan door uit te gaan van de cruciale vraag: hoe moeten we verder nu we weten dat het barbarendom niet buiten, maar binnenin onze cultuur zit?

“Veel van Grunbergs romanfiguren zijn versteend of geharnast. Andere zijn juist kwetsbaar of beschadigd en vragen om zorg. Het zijn allegorische figuren voor Holocaust-slachtoffers.

“Grunberg verdient de prijs ook vanwege de politieke kracht van zijn werk. Hij heeft een kritische boodschap: we laten ons in slaap wiegen met de illusie dat onze veiligheid in Europa is gegarandeerd.

“Dat zie je het meest nadrukkelijk in de roman ‘De man zonder ziekte’. Daarin wordt een Zwitserse architect in het Midden-Oosten ter dood veroordeeld. Zwitserland kan niets voor hem doen, omdat de handelsbelangen zwaarder wegen. Zo bekritiseert Grunberg niet alleen het Midden-Oosten, maar ook het kapitalistische westen. Op die manier laat hij zien dat eenvoudige tegenstellingen niet opgaan. Hij ontmaskert voortdurend onze naïviteit en zelfgenoegzaamheid, in romans die spannend zijn en steengoed geschreven. Dat maakt hem kandidaat voor de P.C. Hooft-prijs.”

Rob Schouten, schrijver, dichter en literatuurcriticus

“De voor de hand liggende kandidaten zijn Jeroen Brouwers en Arnon Grunberg. Vanwege zijn anciënniteit is Jeroen Brouwers aan de beurt. Hij draait al lang mee en betekent iets in de literaire wereld. Dat speelt ook een rol, naast de literaire kwaliteit. Ik weet dat uit ervaring, want ik heb zelf drie keer in de jury van de P.C. Hooft-prijs voor poëzie gezeten.

“Grunberg krijgt de P.C. Hooft-prijs ook een keer, maar nu is hij nog te jong. De jury kiest meestal oudere schrijvers – rond de zestig – met een lange staat van dienst. Vroeger was dat anders. Reve en Hermans kregen de prijs rond hun 45ste, op het hoogtepunt van hun carrière. De jury is dit jaar trouwens opvallend jong. Misschien wordt het dus toch Grunberg. Die is maatschappelijk ook zeer relevant en sterk aanwezig.

Waarom Jeroen Brouwers? Zijn Indië-romans uit de jaren zeventig en tachtig waren baanbrekend. Hij schetste een heftig beeld van de Jappenkampen. Te heftig, vonden sommigen. Vooral Rudy Kousbroek keerde zich ertegen; hij toetste het werk aan de realiteit, terwijl Brouwers een literair beeld opriep. Zo ontstond een debat over geschiedschrijving versus literatuur. In de Verenigde Staten sloeg Brouwers’ werk in elk geval aan. Het herinnerde de Amerikanen aan hun eigen Vietnam-verleden.

Stilistisch is Brouwers een aparte stem binnen de Nederlandse literatuur. Hij schrijft barok en exuberant, terwijl Nederlands proza vaak vrij sober is. Hij past niet helemaal in de traditie. Niet voor niets woont hij in Vlaanderen – eigenlijk is hij een halve Vlaming.

Er klonk vaak kritiek dat zijn boeken te dik waren, of te persoonlijk. Voor zo’n prijs zou dat niet moeten uitmaken, vind ik. Je bekroont als jury een belangwekkend oeuvre, of je er nou mee wegloopt of niet.”

Hans Maarten van den Brink, schrijver en journalist

“Als het een vrouw moet worden, lijken me Mensje van Keulen en Nelleke Noordervliet de kandidaten. Toch zou ik meer genoegen beleven aan een bekroning voor Koos van Zomeren. Hij wordt gewaardeerd om zijn korte stukken over de natuur, een genre dat hij ongeveer heeft heruitgevonden. Maar dat gaat ten koste van de aandacht voor zijn autobiografische werk en zijn romans.

Deze zomer pakte ik na lange tijd mijn boeken uit. Ik kwam er een stuk of dertig van hem tegen. Ik sloeg er een open en kon niet ophouden met lezen. Een maand lang heb ik iedere dag op Twitter een fragment gepubliceerd. Een campagne, ja.

Stilistisch kent Van Zomeren nauwelijks zijn gelijke. Iedere zin, iedere alinea… raak. Zijn werk is gelaagd, ironisch en vaak hartverscheurend. Het gaat steeds vaker ook over het schrijven zelf. Kenmerkend is dat hij iets zegt en het onmiddellijk terugneemt, weerspreekt, maar op zo’n manier dat er toch iets van overblijft. Ik lees het en denk: man, hoe doe je dat toch? Wanneer hij ironiseert, wordt de gedachte of het gevoel niet weggelachen maar versterkt.

Zijn recente boeken vormen bijna hun eigen deconstructie. In ‘Alptraum, Stanley’s laatste gems’ stort een hond in een ravijn na het zien van een gems. Van Zomeren vertelt die gebeurtenis een aantal keren vanuit verschillend perspectief. Maar anders dan bij veel postmoderne auteurs wordt het niet kil. Het blijft gaan over mensen en dieren van vlees en bloed.

In zijn boek ‘Alles is begonnen’ schrijft hij over de verspreiding van bepaalde orchideeën. Dat onderwerp interesseert me echt geen fluit. Maar op de laatste bladzijde had ik tranen in mijn ogen. Dan ben je als schrijver een hele grote.”

Lees ook:

Dichter Nachoem Wijnberg: Voor u ben ik altijd bereid om op mijn hoofd te gaan staan

Dichter Nachoem Wijnberg, afgelopen jaar beloond met de P.C. Hooft-prijs, ordent zijn gedachten via gedichten. Zo begrijpt hij de wereld beter, al worstelt die wereld dan weer om zijn abstracte poëzie te begrijpen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden