Opinie

Groteske voorstelling redt schematisch stuk van Claudel

Paul Claudel (1868-1955) mag, na een overigens late en vooral door zijn Duitse uitgever bepleite erkenning, beschouwd worden als een van de klassiekers van het twintigste-eeuwse Franse toneel, in ons land wordt zijn werk weinig gespeeld. 'Hard brood' ('Le pain dur', 1914), dat vrijdag bij Het Zuidelijk Toneel in première ging, wordt hier zelfs voor het eerst uitgebracht.

Hanny Alkema

Claudels toneelwerk is, net als zijn poëzie, vol symboliek en doortrokken van een religieus bewustzijn, dat tegelijk de bron van een voortdurende persoonlijke worsteling was. Claudel was topdiplomaat, speelde een cruciale rol in het handelsverkeer en de financiële machtsverhoudingen, en was tevens een diepgelovig katholiek die zijn bemoeienis met het aardse slijk niet kon rijmen met zijn hang naar een zuiver spiritueel leven. Dat dilemma, geld of ziel, is tevens thema van 'Hard brood'.

Centraal personage is Turelure, succesvol politicus en vermogend man, die steeds goed getimed in het politieke machtsveld weet te manoeuvreren en die zich door chantage een adellijke titel en fortuin heeft verworven. Hij speculeert met het bezit van zijn overleden vrouw dat rechtens zijn zoon toekomt en is, net als Claudel zelf trouwens, een aartsconservatief. Treiterend houdt hij zijn omgeving van zich afhankelijk en trakteert elk verzoek om geld op een genadeloos 'nee'.

Zonder scrupules zal hij zoon Louis failliet laten gaan om dan rustig de door deze gecultiveerde plantage nabij Algiers in te pikken evenals diens verloofde Lumîr, een Poolse vluchtelinge, die er al het geld, ooit bestemd voor de Poolse bevrijding - het stuk speelt in 1843 -, in had gestoken. Zijn eigen maîtresse gunt hij niet de (gehuwde) positie die haar de sociale erkenning had kunnen geven die zij als joodse moet ontberen. Vals noemt hij haar Sichel, Duits voor sikkel, een islamitisch symbool, en haar vader, een rijke zakenman, Ali Habenichts.

'Hard brood' is geen realistisch of psychologisch stuk. Het is eerder een allegorie. De personages zijn tamelijk schetsmatig. Johan Simons heeft het stuk geregisseerd als een groteske. Daar heeft hij goed aan gedaan, dunkt me. 'Gewoon' gespeeld zou het een behoorlijke draak zijn. Marc Van Eeghem maakt van Turelure een soort Dagobert Duck, hippend en hoppend over het podium, typetjes persiflerend, kuchhoestend en rochelend als zijn fortuin in het geding is. Bart Slegers als Ali Habenichts is met zijn kalotje, grijze baard en slepende stem het prototype van een slinkse woekeraar. De Lumîr van Elsie de Brauw, Sichel van Chris Nietveld en Louis van Ramsey Nasr ogen minder als stripfiguren, maar voeren het geëxalteerde op in hun gedrag naarmate zijzelf in het machtsspel verstrikt raken.

Mooi als contrast met die uitvergroting is de kille strakheid van de vormgeving (Jan Versweyveld). De handeling speelt in een voormalig klooster, dat Turelure laat verbouwen tot papierfabriek. Alleen een verloren kruisbeeld tussen kale bouwsteigers herinnert nog aan de oorsprong. Het licht is er schimmig als de eerste personages elkaar aftasten in hun houding tegenover Turelure.

Pas als het begin van de intrige tegen hem is gesponnen en hijzelf opduikt lichten de lampen op als van een naargeestige arena. Na Turelure's dood komen vierkante spots als heiblokken naar beneden, als om ooit zuivere intenties de grond in te stampen: ieder heeft zich inmiddels gecorrumpeerd. Voor de sfeer is die belichting even belangrijk als het op Milhaud geïnspireerde klankdecor van Paul Koek. Van dansant tot dissonerend geven muzikale flarden het doen en laten van de personages bijna ongemerkt een extra dimensie.

De voorstelling is boeiender dan het stuk zelf. De verhoudingen zijn mij te gezocht, te schematisch ook en niet dwingend genoeg om werkelijk in ieders motieven geïnteresseerd te raken. Daarbij komt, 'Hard brood' is het tweede deel van een trilogie. Achtergrondkennis uit het eerste deel, 'L'otage', wordt door Claudel te vanzelf aangenomen. Met name de extreme haatrelatie tussen vader en zoon blijft aldus onvoldoende verklaarbaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden