Review

Grenzen dicht voor krankzinnigen

Gedalje Zimmerman was zeventien toen hij in 1910 vanuit Bessarabië (de huidige Roemeense provincie Moldavië) richting Amerika vertrok. Hij was één van de paar miljoen joden uit Oost-Europa die tussen 1880 en 1914 vluchtten voor de steeds heviger wordende jodenhaat. Een deel van deze 'Ostjuden' bleef in West-Europa hangen. De meesten besloten een nieuw leven te beginnen in de Verenigde Staten.

HENNY DE LANGE

In 1912 kwam Gedalje zwaar psychotisch aan in het krankzinnigengesticht Maasoord in Rotterdam. Hij dacht dat men hem wilde verbranden en zei niet te kunnen slikken, omdat hij geen keel meer had. In Amerika had hij nauwelijks werk kunnen vinden en daardoor was hij steeds zieker en verwarder geworden. En zoals dat ging in die tijd met immigranten met psychische problemen in de VS, was hij teruggestuurd naar Rotterdam, vanwaar hij de oversteek had gemaakt op een schip van de Holland Amerika Lijn.

Het tragische lot van Gedalje Zimmerman en andere lotgenoten staat beschreven in een boek over de negentigjarige geschiedenis van het psychiatrisch ziekenhuis Delta in Rotterdam. De historie van Delta is niet spectaculair anders dan die van andere psychiatrische ziekenhuizen. Minder bekend en daardoor het meest interessante hoofdstuk in het gedenkboek is de bemoeienis van Maasoord (zoals Delta vroeger heette) tussen 1910 en 1915 met ongeveer honderd landverhuizers die in Amerika geestelijk in de war waren geraakt.

Immigranten met psychische problemen werden zonder pardon teruggestuurd op grond van een wet die toegang tot Amerika verbood aan ,,idioten, krankzinnigen, paupers of mensen die waarschijnlijk een last zullen worden voor de gemeenschap, mensen die lijden aan een walgelijke of besmettelijke ziekte, mensen die ooit veroordeeld zijn wegens een overtreding, een misdaad of wangedrag dat van morele verdorvenheid blijk gaf'.

Tussen 1892 en 1932 passeerden ruim twaalf miljoen mensen Ellis Island, een eilandje voor Manhattan. Bij aankomst werden de eerste- en tweedeklaspassagiers in hun hut onderzocht door een quarantainedokter. De derdeklaspassagiers daarentegen werden als beesten langs de keurmeesters op Ellis Island gedreven.

Talloze tragische verhalen zijn bekend van mensen die zelfmoord pleegden omdat zij als enigen van de hele familie niet werden toegelaten, of van families die besloten terug te gaan omdat één van hen Amerika niet in mocht.

In 1898 vormde geestelijke 'ongeschiktheid' nog maar in twee procent van alle uitgewezen gevallen de reden dat men niet werd toegelaten. In 1913 was dat al 57 procent en in 1916 69 procent. Als iemand maar afwezig keek, raar gekleed was, stotterde of erg druk deed, werkte dat snel in zijn nadeel. Dat veel mensen alleen maar angstig en paniekerig waren vanwege de reis naar een onbekend land, kwam kennelijk niet bij de inspecteurs op.

Gemma Blok, die het hoofdstuk over deze bijzondere patiëntengroep schreef, dook wel één kritische notitie op van een inspecteur die erop wees dat taal- en communicatiestoornissen een juiste diagnostiek in de weg stonden. Bovendien leidde de spannende, onzekere en autoritaire situatie waarin de keuringen plaatsvonden, ertoe dat mensen zich soms vreemd gedroegen, aldus deze kritische inspecteur.

Wie de selectie op Ellis Island doorkwam was nog niet veilig. Ook na jarenlang verblijf in Amerika kon men nog steeds het land worden uitgezet wegens 'krankzinnigheid'. Van de krankzinnig verklaarde landverhuizers die op doorreis naar hun land van herkomst opgenomen werden in Maasoord, had het grootste deel al enige tijd in Amerika gewoond. Vaak hadden ze in Amerika al in een inrichting gezeten. Van vijf personen staat vast dat ze tijdens de selectie op Ellis Island waren uitgewezen. Twee meisjes waren in de haven van Rotterdam al de kluts kwijtgeraakt en werden in Maasoord opgenomen zonder Amerika ooit te hebben gezien.

In Maasoord vormden de veelal berooide en ondervoede landverhuizers een bijzondere groep, omdat ze vaak niet lang bleven, wat de artsen er misschien van weerhield veel energie in hen te steken. De dossiers van deze 'exotische' patiënten, zoals ze werden genoemd, zijn dan ook erg dun: hooguit een paar vellen met korte aantekeningen. Hun behandeling stelde weinig voor: rust, regelmaat, arbeidstherapie en een enkel gesprek. De meesten vertrokken na verloop van tijd naar een ander krankzinnigengezicht, in afwachting van de terugkeer naar het land van herkomst. Slechts één landverhuizer keerde terug naar Amerika: Angelica Wotzkawas. Haar man, die Amerikaans staatsburger was geworden, had dit geregeld en de overtocht betaald. Bij aankomst in Maasoord was Angelica psychotisch. Ze meende God en Jezus te zien, maar na verloop van tijd knapte ze op.

Puur door de ligging nabij een belangrijke haven kreeg Maasoord te maken met 'exotische' patienten, constateert Blok. Waardoor ze 'krankzinnig' in Maasoord belandden, valt achteraf niet meer te zeggen. Was hun psychose of depressie een reactie op ellende in hun geboorteland, of op de stress van de migratie en het harde leven in Amerika? Of hadden ze aanleg voor psychische stoornissen? Waren ze misschien al ziek bij vertrek uit hun geboorteland? Blok heeft het niet kunnen achterhalen.

Zeker is dat het Delta-ziekenhuis nog steeds te maken heeft met landverhuizers, al heten ze nu asielzoekers. Uitgewezen worden op grond van psychische problemen kunnen ze niet. Hun ziekte is juist een reden om te wachten met uitzetten. Toch hebben de krankzinnige landverhuizers van toen en de pyschisch zieke asielzoekers van nu iets met elkaar gemeen, constateert Blok terecht. Ze zijn alleen, in de war, horen nergens thuis. Ze verkeren in een niemandsland waar ze totaal afhankelijk zijn van toevallig medeleven en steun.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden