Boekrecensie

‘Grand Hotel Europa’ is met meeslepende verbeelding van onderwerpen van onze tijd een echt meesterwerk, briljant en rijk

Ilja Leonard Pfeijffer Beeld © Stephan Vanfleteren

‘Grand Hotel Europa’ is een grootse roman over de verloedering van Europa - Pfeijffers beste boek tot nu toe.

In zekere zin is ‘Grand Hotel Europa’ van Ilja Leonard Pfeijffer een stijloefening, zoals ook bijvoorbeeld zijn ‘Het grote baggerboek’ dat was. Beoefende hij in laatstgenoemd boek een bloemrijk bargoens, in ‘Grand Hotel Europa’ probeert hij het andere uiterste uit, de verheven prachtstijl van de klassieken. In beide is hij een meester, oftewel, Pfeijffer bespeelt vele registers. Als hij bijvoorbeeld wil zeggen ‘baat het niet, het schaadt ook niet’, dan schrijft hij: “Hoewel het van weinig realisme zou getuigen dat dat kon baten, zou het de situatie in ieder geval niet verergeren.” Tot zover zijn stijl, prachtig voor wie ervan houdt. Maar ik ben toch geneigd de inhoud van zijn boek nog hoger aan te slaan.

‘Grand Hotel Europa’ gáát namelijk ergens over. Over de verloedering van Europa, dat fotogenieke maar vermolmde continent, over het alles consumerende en verterende toerisme, over asielzoekers, over de elite, over klimaatcrisis, over liefde, over de wereld van nu. Het is met dat alles niet in de laatste plaats een politiek-maatschappelijke roman met een kaleidoscoop van ideeën en meningen. Ergens in het boek wordt de vergelijking met Thomas Manns ‘De toverberg’ gemaakt, een boek dat de vragen van het vroeg twintigste-eeuwse Europa treffend opriep, en hoewel de vergelijking met dat meesterwerk gewaagd is snap ik haar: ook dit is een roman die op fraaie en indringende wijze iets fundamenteels van onze tijd in kaart wil brengen.

Lot van Europa

De fameuze gesprekken in ‘De toverberg’ tussen Hans Castorp en Naphta en Settembrini worden in ‘Grand Hotel Europa’ geëvenaard door de gesprekken tussen Ilja Leonard Pfeijffer, die hier weer ongegeneerd in zijn eigen werk optreedt, en de cultuurfilosoof Patelski: twee geleerde heren die genuanceerd en voorzichtig maar diepgravend filosoferen over het lot van Europa:

“‘Iemand zou kunnen betogen,’ zei ik, ‘dat juist de Europese traditie om de natuur te manipuleren en te temmen aan de wortel ligt van de huidige wereldwijde klimaatproblematiek.’

‘Ik zou geneigd zijn het tegendeel te beweren,’ zei hij. ‘De Europese traditie is de natuur te verzorgen als een tuin waarin de mens zich kan vertreden, terwijl de natuur elders in de wereld als vijandig wordt beschouwd. Met goed recht, begrijp me niet verkeerd. Er zijn gebieden in de wereld waar de natuur een formidabele en dodelijke tegenstander is van de mens. De ergste vervuilers en majeure veroorzakers van de klimaatcrisis zijn daar te vinden, terwijl er juist in Europa bereidheid heerst om het tij te keren.’ ‘Waarbij het niet helpt dat Europa door de rest van de wereld steeds minder serieus wordt genomen.’”

Keerzijden

De twee hoofdthema’s vormen de keerzijden van één medaille. Allereerst is daar het toenemende massatoerisme dat juist door zijn belangstelling voor de Oude Wereld die Oude Wereld aantast oftewel: “Toerisme vernietigt waardoor het wordt aangetrokken.” Het andere verhaal is dat van de asielzoekers, ook op zoek naar Europa, maar niet om er geld uit te geven maar om er geld te zoeken. Symbool daarvoor is de piccolo van Grand Hotel Europa, Abdul, uit Afrika gevlucht met een vluchtverhaal dat zo sterk op het klassieke verhaal van Aeneas lijkt dat hem haast een verblijfsvergunning wordt geweigerd. Wat Pfeijffer daarmee onder meer wil zeggen: asielzoekers zijn van alle tijden, de grote Aeneas was er ook een en de volksverhuizingen hebben ons in het algemeen geen kwaad gedaan. 

Rond deze kern van toerisme uit het Noorden en asielzoekers uit het Zuiden spelen zich verschillende subplots af, de liefde van Ilja voor de mooie, scherpzinnige Clio, een Dan Brownachtige zoektocht naar een verloren schilderij van Caravaggio, een vaderlandse documentaire over Pfeijffer die in het honderd loopt, allemaal schitterend beschreven en ook nogal hilarisch.

Zo zijn de ruzies tussen Ilja en zijn Clio verbale hoogstandjes waarin je voelt hoezeer het welbespraakte verweer van hoofdpersoon Pfeijffer het telkens aflegt tegen de felle, rake pijlen van Clio en het is haast jammer dat aan het eind de relatie uiteen spat niet vanwege zo’n briljant beschreven ruzie maar vanwege het banale feit dat kunsthistorica Clio een baantje in Abu Dhabi aanneemt waar ze een nieuw nep-Europees museum bouwen. Aan de andere kant hebben we de mislukte documentaire die een indringend staaltje van juist Nederlandse cultuurmegalomanie is: grootse plannen die nergens op uitlopen. 

Omslag ‘Grand Hotel Europa’

De conversatie tussen de groene, verantwoorde reizigers Tom, Brenda, Bas en Yvonne is, zonder echt karikaturaal te worden, een ironisch vertoon van bon mots en clichés; Pfeijffers weergave ervan deed me denken aan het beste van Tom Wolfe. Tussendoor ook nog een gevalletje van omgekeerde #Metooproblematiek, waarbij de oudere schrijver wordt verkracht door de minderjarige Memphis.

Oftewel, Pfeijffer speelt in ‘Grand Hotel Europa’ met een groot aantal hedendaagse thema’s, nu eens cynisch, dan weer geëngageerd, maar in die hutspot van ideeën en voorstellingen komt hij toch vooral bovendrijven als de man die met zijn klassiek-barokke stijl alles in de hand houdt. Tegelijkertijd heeft het boek ook iets van een roepende in de woestijn, niet alleen vanwege het filosofische maar weinig activistische karakter van het engagement maar ook vanwege de compositie en de vertelwijze die aan oude romans en klassieke auteurs doet denken en die een soort verzet tegen modernisme en postmodernisme demonstreert.

‘Grand Hotel Europa’ is met zijn grandioze stijl, de intrigerende verwevenheid van alle mogelijke thema’s en motieven, maar toch vooral ook de meeslepende verbeelding van onderwerpen van onze tijd een echt meesterwerk, briljant en rijk; ik denk het beste boek van Pfeijffer tot nu toe. Het verscheen te laat om genoemd te worden op mijn eindejaarslijstje, maar het stijgt uit boven zoiets ordinairs als een eindejaarslijstje, het zal de tijd trotseren.

Oordeel: een meesterwerk: grandioze stijl, briljant en rijk.

Ilja Leonard Pfeijffer
Grand Hotel Europa
De Arbeiderspers; 550 blz. € 24,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden