Literaire onderscheiding

Goed nieuws voor non-fictieschrijvers: ze maken eindelijk kans op de Bookspot Literatuurprijs

De BookSpot Literatuurprijs wordt vanaf dit jaar opgesplitst in twee bekroningen, fictie en non-fictie, allebei goed voor 50.000 euro. Beeld ANP

De Bookspot Literatuurprijs – voorheen ECI en Ako – wordt voor het eerst gesplitst in de categorieën fictie en non-fictie. En dat terwijl de twee genres naar elkaar toe groeien. Het waargebeurde krijgt een steeds nadrukkelijker plek in romans.

Schrijven fictieschrijvers betere boeken dan non-­fictieschrijvers? Wie kijkt naar de lijst winnaars van de Bookspotprijs – voorheen ECI en Ako ­Literatuurprijs –kijkt, zou zeggen van wel. In de 32 jaar dat de onderscheiding wordt uitgereikt, ging die maar vier keer naar een non-fictieboek (‘Quarantaine’, ‘Maerlants wereld’, ‘Multatuli’ en ‘Congo, een geschiedenis’). Alle andere keren werden romans bekroond.

Zelfs een gedoodverfde winnaar als ‘De vergelding’ van Jan Brokken bleef in 2013 op de shortlist steken. Om de non-fictie een eerlijker kans te geven, reikt de Bookspot vanaf dit jaar twee prijzen uit, fictie en non-fictie, allebei goed voor 50.000 euro. Ze worden nog wel door een en dezelfde jury uitgereikt en op dezelfde avond, overmorgen overhandigd.

Goed nieuws dus voor de Nederlandse verhalende non-fictieschrijvers. Geert Mak, die eerder een fonds voor auteurs van non-fictie oprichtte, reageerde enthousiast. Een aparte geldprijs is welkom, omdat aan non-fictie vaak jarenlange research voorafgaat. Verrassend is het toch ook wel, nu literaire vertelvormen oprukken in de non-fictie en het autobiografische element in romans steeds meer nadruk krijgt. Fictie en non-fictie raken meer en meer vermengd. Is het dan nog logisch om ze voor een literaire prijs in aparte categorieën onder te brengen?

Shortlist fictie, Bookspot Literatuurlijst  2109

De splitsing in fictie en non-fictie maakt het werk van de jury er niet eenvoudiger op. Er zijn nu twee shortlists met vijf titels. Voor de fictieprijs gaat het tussen Manon Uphoffs ‘Vallen is als vliegen’, Peter Buwalda’s ‘Otmars zonen’, en Marente de Moors ‘Foon’, dat al de Jan Wolkers Prijs en de F. Bordewijkprijs kreeg. ‘Moord op de moestuin’ van Nicolien Mizee en ‘De hoogstapelaar’ van Wessel te Gussinklo zijn de outsiders. 

Romans die berusten op ware gebeurtenissen, beheersen bestsellerlijsten

Toegegeven, het autobiografische dan wel historische element in romans is van alle tijden. Net als het feit dat in de receptie juist die bron van de literatuur altijd veel aandacht krijgt – in ons mediatijdperk steeds meer. Romans die berusten op ware gebeurtenissen, beheersen bestsellerlijsten. Kijk je naar de fictieshortlist van dit jaar, dan is de meest geruchtmakende roman erop ‘Vallen is als vliegen’ van Manon Uphoff. 

In dat boek verhaalt zij over de geschiedenis van seksueel misbruik in een gezin, dat, zo bleek uit interviews, de familie is waarin ze zelf opgroeide. Dat neemt niet weg dat deze in de werkelijkheid wortelende roman juist ook de ware romankunst vertegenwoordigt. Uphoff onthult en verhult in zinderende, woedende zinnen, Vallen is als vliegen biedt een kunstig bespiegeling over de kracht en de last van het taboe. De schrijfster hield de regie over haar verhaal ook vast in de interviews die, het echec rond Griet Op de Beecks bekentenissen indachtig, over het belang van de taal en de vorm bleven gaan, en niet over de ervaringen zelf.

Groot verschil tussen fictie en non-­fictie is dat Manon Uphoff als romanschrijver geen verantwoording over de gebeurtenissen hoeft af te leggen. Een roman is een roman als er roman op staat. Wat van deze geschiedenis op ­eigen ervaringen berust en wat er ten dienste van het verhaal bij is verzonnen staat niet ter discussie. Die vrijheid om iets erbij te verzinnen heeft de schrijver van non-fictie niet. 

Toch maken non-fictie-auteurs graag en steeds meer gebruik van literaire vertelvormen. Het mag dan echt gebeurd zijn, het leest als een roman, zo wil het cliché. In de huid kruipen van je hoofdpersoon is geen taboe meer in een biografie of journalistiek werk.

Shortlist non-fictie, Bookspot Literatuurlijst 2109

Voor de non-fictieprijs moet worden gekozen tussen journalistieke reportage in ‘Laura H.’ van Thomas Rueb, memoire ‘Terug naar Neerpelt’, cultuur-historische studie ‘De avant-gardisten’ van Sjeng Scheijen en twee literaire biografieën: ‘Hemelse mevrouw Frederike’ van Maaike Meijer, ­biografie van F. Harmsen van der Beek en ‘Een knipperend ogenblik’ van Miriam van Hengel, een portret van ­Remco Campert.

De geschiedenis van ‘kalifaatmeisje’ Laura H. leest als een urgent hier en nu

Zo vertelt de met ‘Laura H.’ voor de non-fictieprijs genomineerde Thomas Rueb de geschiedenis van het ‘kalifaatmeisje’ Laura H. als een urgent hier en nu, vanuit het perspectief van Laura zelf. Haar verhaal mag achteraf zijn gereconstrueerd, het leest als een thriller. We zijn erbij in Zoetermeer, waar Laura een rusteloze puberteit beleeft en zich bekeert tot de islam, in Mosul waar ze met twee kinderen nauwelijks bewegingsvrijheid heeft en steeds weer in ­elkaar wordt geslagen door haar gewelddadige echtgenoot en in de woestijn in Irak waar ze op haar vlucht naar huis haar man stervend achterlaat.

Die thrillerachtige vertelvorm levert intense scènes op. Neem passages als deze: “Ze haat hem. Voor het eerst beseft ze dat het echt zo is. Ze voelt de haat branden in haar binnenste als ze hem ziet eten. Als hij bidt. Of terwijl ze kijkt naar zijn slapende gezicht naast haar op het kussen, speeksel in zijn mondhoeken en ze ruikt zijn adem. Ze háát hem.”

Ook Lieve Joris schetst in het voor de non-fictieprijs genomineerde ‘Terug naar Neerpelt’ haar echt gebeurde familiegeschiedenis en de zondeval van haar drugsverslaafde broer Fonny alsof het zich voor onze ogen afspeelt, ruzies van jaren terug worden in directe rede beschreven. De schrijver zet af en toe een stap terug om te reflecteren op de gebeurtenissen, maar zij hanteert ook een strakke spanningsboog: hoe zal het met dit zwarte schaap, zijn arme gekwelde ouders, zijn broers en zussen, gaan aflopen?

Het waarheidsgehalte van verhalende non-fictie staat bij de jury niet ter discussie

Echt gebeurd, dat is niettemin nog steeds de basis van de non-fictie. Bronnen moeten controleerbaar zijn. De schrijver mag ter verantwoording worden geroepen. De Bookspot is echter een literaire prijs, geen journalistieke of wetenschappelijke onderscheiding. Het waarheidsgehalte van de verhalende non-fictie staat bij de beoordeling niet ter discussie, zo meldt Jeroen Kans, secretaris van de Bookspotprijs desgevraagd. Het gaat om de toegankelijkheid, leesbaarheid en of een boek goed geschreven is.

Kans denkt dat de non-fictie in de competitie met de fictie te lijden had van het verrassingseffect dat bij tweede lezing is verdwenen. Het doel van het lezen van non-fictie is weten hoe iets zit en weet je dat eenmaal, dan verliest het boek zijn effect. Een geslaagde literaire roman blijft ook een tweede lezing boeien, vanwege de rijkdom in taal, de dubbele lagen in de vertelling.

Waarmee zich met deze scheiding van de categorieën fictie en non-fictie dan toch een interessante paradox aandient. De Bookspot beoordeelt de vorm van de vertelling. Won de fictie tot nog toe steeds van de non-fictie, dan komt dat doordat de fictie in literair opzicht toch sterker is. Als het gaat om stijl, compositie en raffinement, dan is – zei Gerard Reve al – waargebeurd nooit een excuus.

Lees ook:
Als vader zijn seksuele wil oplegt

Manon Uphoff schreef ‘Vallen is als vliegen’, een indringende roman over seksueel geweld in een gezin, deels gestoeld op eigen ervaringen. Ze zocht lang naar een toereikende taal. ‘Ik wilde alle personages niet in beginsel al beroven van menselijke waardigheid.’

Lieve Joris: Iemand in de put moet zelf zijn armen uitsteken

Schrijfster Lieve Joris reisde naar de uithoeken van de wereld, maar voor haar nieuwste boek keerde ze terug naar het Vlaamse dorp van haar jeugd. ‘De kleine oorlog thuis heeft me voorbereid op het leven en het leed, op grote oorlogen elders.’

Gegrepen door het kalifaat

Thomas Rueb reconstrueert hoe een Zoetermeers tienermeisje radicaliseerde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden