null

ShortlistLibris Geschiedenis Prijs

Goed gedocumenteerd en lekker geschreven: we smullen van historische boeken

Het historische boek is van gedaante veranderd. Het grote gebaar kreeg gezelschap van de petite histoire, de archieftijger is overvleugeld door de verhalenverteller.

Paul van der Steen

De grote alwetende verteller wordt zeldzaam, ook in historische boeken. In zijn plaats komen verhalen verteld via de belevenissen van mens en dier. Soms heel geslaagd. Bij de tien boeken op de longlist van de Libris Geschiedenis Prijs 2021 – zondag worden daaruit vijf genomineerden gekozen – staat Moederstad. Jakarta, een familiegeschiedenis van Philip Dröge. De schrijver koppelt daarin de gangen van eeuwen aan voorouders aan de geschiedenis van Batavia/Jakarta en Nederlands-Indië/Indonesië.

Roedel van Guido van Hengel, ook op de longlist, probeert de twintigste-eeuwse geschiedenis van Joegoslavië te vertellen via honden. Soms lukt het, maar in delen van het boek krijgt het iets krampachtigs. In Dansende beren van Witold Szablowski pakte een soortgelijke truc, maar dan met de link tussen het lot van kermisdieren en dat van Oost-Europa na de val van de Muur, beter uit.

Geschiedenis is de meest populaire non-fictie-categorie. Volgens de Stichting Marktonderzoek Boekenvak pakt 19 procent van de lezers wel eens een titel uit dit genre. (Auto)biografieën spreekt 15 procent aan. Zeer populair zijn boeken gebaseerd op een waar verhaal, die trekken zo’n 40 procent van de lezers. Alleen spannende fictie scoort hoger. De persoonlijke benadering, in familiegeschiedenissen en journalistieke non-fictie, scoort goed en er is een markt voor het traditionele historische boek. De Tweede Wereldoorlog boeit velen en een boek over Napoleon en zijn tijd heeft een vast publiek.

Schrijf maar eens hét boek over de liefde

Marcella van der Kruk, uitgever non-fictie bij Atlas Contact, gelooft erg in het combineren van een klein verhaal met de grote bewegingen van de geschiedenis in historische boeken. “Het is niet anders dan in andere genres. Schrijf maar eens hét boek over de liefde. Dat is niet te doen. Maar over een liefde kan het wel gaan. En passant maak je dan het nodige duidelijk over de liefde. Petite histoire doet hetzelfde voor een geschiedenisboek. Het maakt dat mensen zich verbonden voelen met een onderwerp en het kunnen behappen.”

Van der Kruk noemt H.W.R. was hier van Ernst Arbouw, dat dit voorjaar verscheen. “Dat vertelt het verhaal van de bevrijding met een inscriptie in een boom in het Groningse Eelde als startpunt. Het voert de auteur en dus ook de lezer naar Canada en een aantal Europese landen.”

De Libris Geschiedenis Prijs is een initiatief van Historisch Nieuwsblad, Libris, Nederlands Openluchtmuseum, Rijksmuseum Amsterdam, Trouw en VPRO, en bestaat uit een geldbedrag van 20.000 euro. De prijs is onderdeel van de Maand van de Geschiedenis en wordt traditiegetrouw eind oktober uitgereikt.

Dit is de shortlist (met links naar onze artikelen over deze boeken):

Philip Dröge - Moederstad

Jelle Gaemers - Willem Drees

Margriet van der Heijden - Denken is verrukkelijk

Sandra Langereis - Erasmus

David Van Reybrouck - Revolusi

In Nederland is stilaan een traditie van journalistieke non-fictie ontstaan, zegt Annette Portegies, uitgever bij Querido Facto. “Anders dan reguliere historici, die materiaal voor hun historische boek verzamelen door zich op te sluiten in archieven, combineren deze auteurs bronnenmateriaal met reportage-elementen, interviews en persoonlijke bespiegelingen. Dat valt ook op in het buitenland. Uit ons eigen fonds is Frank Westerman daar een voorbeeld van. Hij wordt veel vertaald.”

Fijne, niet per se essentiële feitjes

Het zijn dit soort boeken die het vaak tot de jaar-top-100 van de stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek schoppen: ’t Hooge Nest van Roxanne van Iperen, dat de onvoorstelbare Holocaust beschrijft via een huis en zijn bewoners, en titels van auteurs die bestseller op bestseller schrijven, zoals Annejet van der Zijl, Geert Mak en Jan Brokken. Hun boeken en Judith Koelemeijers Het zwijgen van Maria Zachea (2001) zetten de trend voor een andere soort geschiedschrijving.

“Voorwaarde voor succes is dat de auteur een goede verteller is”, zegt Portegies. “Met gedegen onderzoek alleen kom je er niet. Het moet leiden tot een meeslepend verhaal­­. En niet ieder goede historicus is een goede schrijver.” Van der Kruk mist in veel boeken het universele. “Schrijvers slagen er wel redelijk in om hun familiegeschiedenis te reconstrueren, maar ze laten niet of minder goed zien wat die zegt over de grote geschiedenis.”

De lezers van historische boeken willen wat leren. Wezenlijke kennis en fijne, niet per se essentiële weetjes geven een gevoel van voldoening. En vermaak is minstens even belangrijk.

Maanden van, prijzen voor, Loek Dekker heeft er gemengde gevoelens bij. “Er is een zekere inflatie”, zegt de man die bij de Rotterdamse boekhandel Donner verantwoordelijk is voor de geschiedenisafdeling. “Maar het bestaan van een Maand van de Geschiedenis en de Libris Geschiedenis Prijs zijn wel terecht. Die zorgen voor extra reuring.”

Het valt op dat de jaar-top-100 meestal maar een handvol historische boeken telt, vaak van dezelfde kleine groep auteurs (opnieuw: Mak, Van der Zijl, Brokken). Een ietwat vertekend beeld, vindt Van der Kruk. Bij de megasellers onder de geschiedenistitels is een flinke groep die “niet met honderdduizenden tegelijk, maar toch heel goed verkoopt”.

De levensduur van een historisch boek is langer dan die van een roman. Van der Kruk: “Als een roman het in de eerste drie, vier maanden niet goed doet, zal het daarna zelden nog lukken. Geschiedenisboeken lopen langer door.”

Neem Het pauperparadijs. Een familiegeschiedenis van Suzanna Jansen, over erfelijke armoede die via de bedelaarskolonie Veenhuizen overging naar latere arbeiderswijken. Het stond een paar jaar in de top-100 en bleef daarna gestaag verkopen. Deze everseller is al toe aan zijn 65ste druk. Een actuele kapstok helpt daarbij. Het pauperparadijs diende als basis voor een musical. En een paar weken geleden verscheen er een erfgoed-editie met een extra hoofdstuk, omdat de Koloniën van Weldadigheid in Veenhuizen onlangs een plekje op de Werelderfgoedlijst van de Unesco kregen.

Wat een succes wordt, is niet altijd voorspelbaar

Een auteur als Frank Westerman haalt niet de jaar-top-100, maar zit daar net onder dankzij een – voor een groot deel – vast publiek. Ook een meer traditionele geschiedschrijver als Luc Panhuysen heeft met zijn boeken over de zeventiende en achttiende eeuw een eigen lezersschare opgebouwd.

Prijzen dragen bij aan ‘buzz round’-­titels, zegt Annette Portegies, uitgever bij Querido Facto. Genomineerden worden uitgestald op tafels. Boekhandelaren lezen historische titels vaker uit eigen beweging en liefhebberij en kunnen er zo ook hun klanten iets over vertellen. “Daar kunnen wij als uitgeverij niet tegenop communiceren. De lezer heeft dondersgoed in de gaten wat neutrale informatie is en wat niet.”

Onder de grote bestsellers zit een forse categorie steady sellers, ziet Loek Dekker, verantwoordelijk voor de afdeling geschiedenis bij Boekhandel Donner in Rotterdam. “Ook op deelgebieden waarvan je het misschien minder snel zou verwachten.” Het jaar 1000. De ontdekking van de wereld van Valerie Hansen verkoopt goed door, net als De Vikingen. Een nieuwe geschiedenis van Neil Price, zegt Dekker.

“Succes is niet in alle gevallen voorspelbaar”, zegt hij. “Sakura, een historisch boek over de redding van de Japanse kersenbloesem deed het goed. Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken van Irene Vallejo begon na een aantal fraaie besprekingen in de kranten opeens goed te lopen.”

Boeken met Obama of Trump in de hoofdrol doen het goed

Met psychologie hoort geschiedenis tot de grootste non-fictieafdelingen bij Donner. Dekker herinnert zich Simon Schama’s Overvloed en onbehagen. Nederlandse cultuur in de Gouden Eeuw als de eerste grote hit uit zijn begintijd, eind jaren tachtig van de vorige eeuw. “Dat boek bewees dat gedegen geschiedschrijving kan samengaan met een lekker verhaal. De educatieve functie en het vermaak gingen samen bij Schama.”

Andere titels leggen de nadruk meer op een van de twee. Dekker: “Een spannend verhaal is fijn, maar bij zaken die in de actualiteit spelen, willen mensen graag weten hoe het nu precies in elkaar zat of zit. Neem de slavernijgeschiedenis. Daarover verschijnen nu boeken die de betrokkenheid van een bepaalde stad beschrijven. Recente Amerikaanse geschiedenis met hoofdrollen voor Obama en Trump doet het ook goed.”

Zo’n Libris Geschiedenis Prijs is geen garantie voor commercieel succes, zegt Marcella van der Kruk, uitgever non-fictie bij Atlas Contact. Ze vindt het jammer dat met de komst van de Libris Geschiedenis Prijs in 2007 het historische boek nog zelden opduikt in de lijsten voor grote literaire prijzen. “Het onderscheid tussen fictie en non-fictie is kunstmatig, je ziet steeds meer crossovers. Er bestaat maar één wezenlijk onderscheid in boekenland: literaire en niet-literaire boeken.”

Volgens uitgever Portegies wint de biografie opnieuw aan populariteit. “Al is de aanpak anders dan vijftien, twintig jaar geleden. Toen was de ambitie veel meer om de definitieve biografie te schrijven. Dat leidde tot boeken van soms wel achthonderd bladzijdes met uitgebreide notenapparaten. Nu gaat het om meer vertellende levensgeschiedenissen, in de Angelsaksische traditie, een visie op een persoon en niet per se dé visie. Sommige personen hebben meerdere biografieën.”

En toen waren daar de voetbalbiografieën

Ze ziet ook dat de keuze voor het onderwerp van biografieën­­ zich verbreedt; er verschijnen boeken over mensen uit onverwachte hoek. “Het succes van voetbalbiografieën uitgegeven door Voetbal International heeft wel zijn invloed gehad. Alles bij elkaar mag je wel spreken van de volwassenwording van het biografiegenre.”

Portegies bestiert Querido Facto, een apart non-fictiefonds dat de uitgever onlangs in het leven heeft geroepen. Ze denkt dat focus helpt. “Geschiedenis was één van de terreinen voor de uitgeverij. Een apart fonds maakt dat je er helemaal op richt en actiever kunt speuren naar goede historische fictie. Wanneer een klein team betrokken is bij het hele proces, van redactie tot publiciteit, verhoogt dat waarschijnlijk de betrokkenheid en effectiviteit.”

Boekverkoper Loek Dekker van Donner in Rotterdam heeft het publiek van de afdeling geschiedenis in drie decennia tijd zien veranderen: “Vroeger waren het voornamelijk zestigplussers. Dat is gaan schuiven. Nu zie je meer dertigers, veertigers en vijftigers met grote interesse op dit gebied.”

Lees ook:

De hernieuwde geschiedeniscanon: Karel V eruit, Anton de Kom erin

Meer aandacht voor vrouwen, diversiteit en regionale spreiding. Dat zijn de opvallendste veranderingen in de Canon van Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden