Kunst

Glas-in-lood met vliegende penissen: een verslavende kunstvoorstelling

Detail uit ‘Flying Phalli’ (2019). Beeld Helen Verhoeven, Courtesy Galerie Stigter Van Doesburg

Van schilderijpersonages die verveeld naar het schermpje van hun mobiel staren tot een glas-in-loodraam met vliegende penissen: Helen Verhoeven maakt kunst die klassiek lijkt, maar dat niet is.

De drie naakte mannen op het schilderij plassen vuur, zo lijkt het, voor hun voeten komen hun stralen samen in een kampvuurtje. En op het schilderij ernaast test Judith, luchtig gekleed in onderbroek en openvallende blouse, met haar vingers de scherpte van het mes waarmee ze Holofernes gaat onthoofden.

Zo omschreven lijken het pittige schilderijen die Helen Verhoeven (1974) in de Amsterdamse Hermitage toont, toch zijn ze niet schokkend. Daar is hun uiterlijk te vertrouwd voor, te herkenbaar, bijna nonchalant in verf vertaald. Die melange van vervreemdende inhoud en vertrouwde composities maakt het kijken naar de voorstellingen verslavend.

Verhoeven won vorig jaar de ABN-Amro-Kunstprijs en mocht daarom nu in de Hermitage exposeren. Daar was al de grote tentoonstelling ‘De schatkamer’ te zien, een selectie hoogtepunten uit de collectie van het Russische moedermuseum. In de meer dan twintig nieuwe werken die Verhoeven speciaal voor de langgerekte zaal in de Hermitage maakte (een gecontroleerde wervelwind van kleine en grote acrylschilderijen, glas-in-loodramen, een film, beelden, keramiek – allemaal in een paar maanden tot stand gekomen) haakt ze energiek in op de thema’s uit die ogenschijnlijk zo onschuldige hoogtepunten uit de kunstgeschiedenis. 

‘First Round’ (2019 Beeld Helen Verhoeven, Courtesy Galerie Stigter Van Doesburg

Verhoeven noemt haar tentoonstelling ‘Schamerkat’, een titel die meer is dan een dichterlijke verhaspeling: het verwoordt ook de ongrijpbaarheid van Verhoevens voorstellingen. De Amerikaans-Nederlandse Verhoeven (dochter van filmmaker Paul) speelt vaak met tradities uit de schilderkunst, machtsvertoon en seksualiteit. 

Actueel zijn de werken ook, heel vanzelfsprekend staren sommige van haar schilderijpersonages verveeld naar het scherm van hun mobiele telefoon. Verhoeven won in 2008 de Koninklijke Prijs voor Schilderkunst, had meerdere tentoonstellingen in het buitenland, woont in Berlijn, en was in 2017 in het nieuws toen haar monumentale schilderij voor de wachtruimte van de Hoge Raad in Den Haag werd geïnstalleerd. Het werd een groepsportret à la de Hollandse Meesters, vol herkenbare en onherkenbare figuren uit de Nederlandse rechtsgeschiedenis.

‘Schamerkat’ is een tentoonstelling die vraagt om kijken, verwonderen en vergelijken, en langzaam vallen er betekenissen en associaties op hun plek, of beklijven ze juist omdat ze níet te verklaren zijn. En stelt terloops ook de vanzelfsprekendheid van de grote tentoonstelling ernaast ter discussie. Er staat een vitrine met penissen uit klei, in allerlei vormen, sommige rijkgedecoreerd met steentjes en kralen, andere wat eenvoudiger. 

Trofeëen, precies zoals in de tentoonstelling ernaast de schatten van de Hermitage zijn opgebaard. Een glas-in-loodraam waarop een vlucht vliegende penissen neerdaalt op een vrouw – die variant kenden we nog niet – en een Rineke Dijkstra-achtig geschilderd portret van een vrouw in ziekenhuisonderbroek – hoezo altijd verleidelijk?

Midden: ‘Libby - Cats’ (2016). Beeld Helen Verhoeven, Courtesy Galerie Stigter Van Doesburg
‘Flying Phalli’ (2019). Beeld Helen Verhoeven, Courtesy Galerie Stigter Van Doesburg

Aan de andere kant van de hoofdstad, in het gratis toegankelijke Circl.ART bij de Zuidas, is nog een paar weken een tweede presentatie met iets ouder werk van Verhoeven te zien. Getiteld ‘Eleven Women’, intrigerende schilderijen van vrouwen in allerlei rollen. Opnieuw Judith, nu met het afgehakte hoofd in de hand, ook een witgepoederde huisvrouw die de was opvouwt, op de achtergrond zie je net twee schilderijen met vrouwelijk naakt. Alsof het collages zijn weet Verhoeven onverwachte beeldcombinaties te maken, en jongleert daarbij vrolijk met alle mogelijke registers uit ons bewustzijn. Zo nonchalant als de verf lijkt aangebracht, zo krachtig is de uitwerking. Kunst die smaakt naar meer.

★★★★☆ Helen Verhoevens ‘Schamerkat’ is tot 5 januari 2020 te zien in de Museum de Hermitage in Amsterdam. ‘Eleven Women’ is nog tot 23 mei te zien in Circl.ART, bij de Zuidas in Amsterdam. Informatie: hermitage.nl en circl.nl.

Lees ook:

Compositie vol goed en kwaad

Voor het gebouw van de Hoge Raad schilderde Helen Verhoeven een overvolle rechtszaal vol historische verwijzingen. Koning Willem-Alexander staat er niet op, terroriste Ulrike Meinhof wel.

De Romanovs wilden álles hebben, blijkt in de Amsterdamse Hermitage

Een Leonardo da Vinci, een Rogier van der Weyden, Rembrandt, Dürer, Matisse, en ga zo maar door. De Romanovs wisten wat verzamelen was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden