Review

'Gevangen van zee en licht'

AMSTERDAM - Op een van zijn eerste reizen op de Java-China-Japanlijn trof de scheepsarts en dichter Jan Jacob Slauerhoff in een boekhandel in Soerabaja een stapeltje exemplaren van een van zijn eigen bundels aan. Slauerhoff ontstak in woede, omdat hij voor geen goud wilde dat de rest van de bemanning en de passagiers hem als poëet zouden ontmaskeren. Tegen de boekhandelaar verklaarde hij: “Een dichter en een kip, dat is de pest op een schip.”

ONNO BLOM

Ter ere van het feit dat het op 14 september van dit jaar precies honderd jaar geleden is dat Slauerhoff werd geboren, heeft het Scheepvaartmuseum in Amsterdam een tentoonstelling ingericht over zijn leven als scheepsarts in de jaren tussen 1924 en 1935. Hoewel Slauerhoffs slechte gezondheid het nauwelijks toeliet - als kind al was hij zwaar astmatisch en in het begin van de jaren twintig openbaarden zich de eerste tekenen van tuberculose - kon de dichter het varen niet laten. Hij werd, zoals hij zelf dichtte, 'door onweerstaanbre drift gesleept naar zeeën leeg'.

In het Scheepvaartmuseum zijn nu reconstructies van scheepsruimten en nooit eerder gepubliceerde foto's te zien, die de realiteit leveren bij de mythische reizen van de meest romantische zwerver uit onze literatuur. De foto's werden bij het museum aangebracht door de verzamelaar E. Krijger, die op een bekende foto van Slauerhoff op de achtergrond een fototoestel had zien liggen. “Dat betekende dat Slauerhoff zelf ook moest hebben gefotografeerd,” vertelt Krijger. “Ik ging op zoek naar die foto's en vond die bij Kees Lekkerkerker, de bezorger van Slauerhoffs 'Verzamelde Gedichten'. Ik bood de foto's aan bij het museum. Zo is het begonnen.”

Vanzelfsprekend opent de tentoonstelling met het model van de 'Riouw', het schip van de Stoomvaart Maatschappij Nederland waarmee Slauerhoff voor het eerst het ruime sop koos. Daarna volgt de tocht door de nagebouwde romp van het schip, met klinknagels en al.

Door een patrijspoort kan een blik geworpen worden op een volledig ingericht scheepshospitaal uit die tijd. Naast het hospitaal, waarvan er volgens wettelijke eisen tenminste één beschikbaar moest zijn op schepen onder de vierhonderd ton, had Slauerhoff als arts de beschikking over een aparte behandelkamer. Ook die is met koel bed, grote lamp, potten en pillen, alle scapels en tangen (de mooiste heeft ook de mooiste naam: 'neuspoliepentang') gereconstrueerd. In dit geval is de behandelkamer van de 'Gelria' nagebouwd, het stoomschip van de Koninklijke Hollandsche Lloyd waarmee hij op Zuid-Amerika voer.

Slauerhoff was een nauwgezette, maar lichtelijk hardhandige dokter. In Wim Hazeu's biografie wordt verslag gedaan van een van zijn hardere ingrepen. Slauerhoff kreeg een Chinees met een 'negenoog' op zijn hoofd op zijn spreekuur. “Die moeten we eruit pulken,” constateerde hij droogjes. Slauerhoff verdoofde het hoofd van de Chinees, maar de verdoving werkte nauwelijks tijdens het snijden. “Toen dat niet meer zo best ging, gaf Slauerhoff hem een enorme knots tegen zijn kop. De man raakte half bewusteloos en Slauerhoff kon de operatie in alle rust beëindigen.”

Vlak naast de glimmende behandelkamer toont een zeer schimmige foto het silhouet van 'De vinger Gods', een bergje op het eilandje Fernando de Noronha. Slauerhoff heeft niet alleen zelf deze opname gemaakt, maar heeft er later ook een aantal versregels aan gewijd: “De vinger Gods - één steile, plompe ros / Staat op 't genaadloos strak azuur gericht / De ballingen op deze bruine schots / Zijn ook gevangen van zee en licht.”

Zo komen feitjes en fictie bij elkaar. Voor de echte liefhebber is dat om te smullen. Net als de foto van Georgette Barbé, de Parijse prostituée. Slauerhoff constateerde een geslachtsziekte bij haar, schreef een behandeling voor en probeerde haar te weerhouden haar leventje weer op te pakken in Argentinië, waarnaar zij op weg waren. Het hoeft niet te verbazen dat Slauerhoff - die een reeks van vrouwen en vriendinnen achterliet - vervolgens een verhouding met haar begon. Op de foto zit Georgette op Slauerhoffs gebutste en gedeukte scheepskist.

Diezelfde kist, die hem naar alle delen van de wereld heeft vergezeld, staat ook in zijn gereconstrueerde hut. Volgens de overlevering heerste daar een wanorde. Blaadjes onvoltooid proza en gedichtjes in zijn onleesbare handschrift dwarrelden door de ruimte. Kaarsen flakkerden in bierflesjes om hem bij te lichten als hij aan het lezen was in een van de meegetorste boeken. Op het plankje boven zijn bureau staan gewaardeerde tijdgenoten als Ter Braak en Achterberg naast de grote buitenlandse helden met wie hij zucht tot reizen deelde: Joseph Conrad en Herman Melville.

Slauerhoff was ervan overtuigd dat hij in de literatuur nooit zo'n indruk zou achterlaten. Vlak voor hij in 1936 zou sterven aan een combinatie van malaria en TBC, 'la maladie des poètes', schreef hij in het gedicht 'In memoriam mijzelf': “Ik laat geen gaven na / Verniel wat ik volbracht / Ik vraag om geen gena / Vloek voor- en nageslacht.”

Slauerhoffs angst is ten onrechte geweest. Het Scheepvaartmuseum toont een vitrine vol actuele studies en nieuwe uitgaven van zijn werk. Het nieuwe themanummer van het tijdschrift 'Bzzletin' bewijst dat zijn werk nog leeft. Ron Elshout bestudeert bijvoorbeeld Slauerhoffs slordigheid als wezenlijk kenmerk van zijn persoonlijkheid en schrijven. Maar de grootste lof wordt Slauerhoff, vlak voor zijn honderste geboortedag, toegezwaaid door levende schrijvers. Bart Plouvier probeert de gedoemde dichter in verzen te vangen en Cees Nooteboom bekent nog altijd in Slauerhoffs voetstappen te willen lopen. Door Slauerhoff is hij, als vele lezers, aangetrokken tot het eeuwig dwalen, de oceanen, namen van plaatsen die de gedachte aan avontuur oproepen en, zoals Nooteboom schrijft, 'het doel dat steeds verder in de verte verdwijnt'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden