Review

Gevangen in het noodlot van Fritz Lang

'Metropolis', de beroemdste onder de ruim veertig titels die Fritz Lang (1890-1976) regisseerde, culmineert in een enkel beeld. Een verwende jongeman begeeft zich in de zwijgende klassieker voor één dag onder de arbeiders van de door zijn vader geregeerde futuristische stad.

Tussen eindeloze lopende banden staart hij naar de monsterlijke fabriek in de catacomben, en in een plotseling visioen verandert de gigantische machinerie heel even in een afgod die de werkers opvreet. 'Moloch!' is de tekst die in schreeuwende, hoekige letters als tussentitel verschijnt; het beginpunt voor een klassenstrijd, die in een niet al te overtuigende verzoening van de elite en het proletariaat eindigt.

Als de epische dimensies, de monumentale decors van 'Metropolis' het hoogtepunt vormen van Langs carrière als regisseur van stille films, dan is zijn eerste geluidsfilm, 'M', een samenvatting van zijn tweede loopbaan - als maker van psychologische thrillers. De debuterende Peter Lorre is even pathetisch als unheimlich in de rol een kindermoordenaar, en ook hij weet zich een eenzaam individu in een overweldigende metropool. Waar zijn misdaden massahysterie opwekken, en de onderwereld, zwervers en bedelaars enerzijds, en een enorm politieapparaat anderzijds in een door Lang knap georkestreerd contrapunt het net rond de psychopaat sluiten. Beide malen is een man gevangen in wat de filmwetenschapper Tom Gunning in zijn boek over Lang een 'noodlotsmachine' noemt; machts- en controlesystemen in moderne samenlevingen, en vooral steden, waar een enkeling zich geheel aan onderworpen weet.

Het is de overtuiging van Gunning dat zulke mechanismen niet alleen kenmerkend zijn voor Langs werk in Duitsland, waar hij als toonaangevend filmer in de UFA-studio's de vrije hand had, maar ook voor de films die hij maakte Hollywood, waar hij zich als broodregisseur vaak gedwongen zag matige spionageverhalen en misdaadscenario te verfilmen.

Het programma dat het Filmmuseum vanaf vandaag gedurende zes weken zal vertonen is bedoeld als een ondersteuning voor Gunnings stelling dat zulke handelsmerken ook in dat latere werk ruimschoots aanwezig zijn. De lynchpartij die dreigt voor een onterecht beschuldigde man in 'Fury', juridische machinaties in 'Beyond a Reasonable Doubt', de publiciteitsbeluste jacht die journalisten op een moordenaar maken in 'While the City Sleeps': het is niet moeilijk er de 'noodlotsmachines' in te herkennen, en de kenmerkende parallellen tussen goed en kwaad te vinden.

Maar om een film van Lang te herkennen is het niet eens nodig van die thematiek op de hoogte te zijn. Een enkel shot van strak ingerichte ruimtes, een enkele blik op de zwarte, grijze en witte vlakken die in volmaakte balans het beeld verdelen is genoeg. Want hoewel de regisseur in Hollywood in zijn keuzes van onderwerpen vaak een strijd met de studio's moest aangaan, waar het om licht en decors was zijn meesterschap onomstreden.

De ontwikkeling van Lang als regisseur is in het programma goed te volgen in de vier films die hij maakte over het boosaardige genie Dr. Mabuse. Een serie die begon in de vroege jaren twintig ('Dr. Mabuse: der Spieler', deel een en twee) met misdaadfilms -waarin de titelheld, een criminele hypnotiseur, nog wel wat heeft van een ouderwetse matineeschurk- en die in 1933 werd vervolgd met 'Das Testament des Dr.Mabuse'.

Die film, de laatste die de regisseur maakte voor hij uit Nazi-Duitsland vertrok, toont hem op zijn hoogtepunt, in het gebruik van een expressionistische geluidsband en het claustrofobische portret van de waanzinnige dokter in zijn cel. En als Lang zevenentwintig jaar later terugkeert uit Amerika, en met 'Die Tausend Augen des dr. Mabuse' nog een keer terugblikt, is te zien hoe hij er zijn mise-en-scene heeft vervolmaakt. De misdadiger die vanachter een wand vol televisieschermen zijn vijanden volgt kan niet al te veel indruk maken, maar in vloeiend camerawerk, glanzende en glimmende decorstukken en vooral de scherpomlijnde schaduwen die zich over de muren bewegen, liet Lang zien tot aan het eind van zijn carrière een onovertroffen stilist te zijn geweest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden