Review

Geslaagde studie McCulloch van een van Engelands belangrijkste hervormers

Diarmaid MacCulloch, Thomas Cranmer: A Life; Yale University Press, £ 29.95

M. G. L. DEN BOER

Na jaren van intensief onderzoek en studie is MacCulloch voor de dag gekomen met een werk dat je geboeid leest en waarin de figuur van Cranmer tot leven komt. Cranmer, een man met tekortkomingen en grote verdiensten, door zijn tegenstanders afgeschilderd als een schurk en door anderen als een held en een martelaar. Een man die faalde en slaagde, die alle kansen aangreep om de Hervorming in Engeland te laten lukken.

Wat opvalt is dat Cranmer zoveel contacten had met de hervormers op het continent dat hij een aantal malen bezocht. Bucer was zijn vriend en hij correspondeerde met Calvijn en vele anderen. Evenals Calvijn wilde hij een algemeen concilie als tegenhanger van het Concilie van Trente om de eenheid van de hervormde kerken te bevorderen. Dat concilie is er niet gekomen en dat was voor hem een grote teleurstelling, zoals hij ook teleurgesteld was dat het hem niet lukte om Melanchton naar Engeland te krijgen.

Hij ging niet over een nacht ijs, hij wikte en woog, bijvoorbeeld met betrekking tot de tegenwoordigheid van Christus in de Maaltijd des Heren. Onvermoeibaar bestudeerde hij de bijbel en de kerkvaders, en maakte hij aantekeningen om dan uiteindelijk zijn conclusies te trekken.

Hetzelfde geldt voor de totstandkoming van het Book of Common Prayer (1549 en 1552), dat zo bepalend zou worden voor de liturgie en de spiritualiteit van de Anglicaanse kerk. Hij ging te rade bij anderen, hij discussieerde erover, hij deinsde er niet voor terug om ook te ontlenen aan wat rooms-katholieken hadden gewrocht, maar hij had de wijsheid om te weten wat hij moest schrappen, verwerpen, accepteren en veranderen. En daarbij was hij een van de beste prozaschrijvers uit de Engelse geschiedenis. MacCulloch noemt hem, in een van zijn vele geslaagde formuleringen, 'an adventurous connaisseur of words' (een vermetele specifieke kenner van woorden). Hij wist precies welk woord op welke plaats moest staan. Het Book of Common Prayer heeft grote invloed gehad op de Engelse taal en cultuur.

Cranmer heeft veel te maken gehad met vrouwen. In Cambridge trouwde hij met Joan (hij was toen nog niet tot geestelijke gewijd). Wij weten niets van haar, behalve dat hij waarschijnlijk met haar in een herberg woonde en dat zij in het kraambed is gestorven. Tijdens een reis in Duitsland werd hij verliefd op Margarete uit Neurenberg. Hij trouwde met haar, kort voordat hij tot aartsbisschop werd benoemd. Het verhaal gaat, dat hij op zijn reizen haar liet vervoeren in een kist met luchtgaten. Volgens MacCulloch berust dit verhaal op laster van Cranmers tegenstanders. Verwonderlijk is dat hij zijn huwelijk gedurende de regering van Hendrik VIII geheim heeft weten te houden. Onder de regering van Edward VI kwam hij er openlijk voor uit dat hij getrouwd was en dat zijn vrouw en kinderen de 'trots en de vreugde van zijn leven' waren.

Er is een beroemd portretschilderij van de Duitse kunstenaar Gerlach Flicke; het hangt in de National Portrait Gallery in Londen en MacCulloch wijdt er een paar mooie bladzijden aan. In zijn boek is een slechte reproductie van het schilderij opgenomen. Cranmer, dan 57 jaar oud, kijkt ons recht in het gezicht. In zijn hand heeft hij de brieven van Paulus, de apostel die predikte dat de zondaar wordt gerechtvaardigd uit genade door het geloof, voor hem ligt een geschrift van Augustinus en een brief, klaar voor verzending. Cranmer is geschilderd als bestuurder van de kerk, maar vooral als prediker van het evangelie van Gods vrije genade. Maar er is een merkwaardig detail op het schilderij. Bij het venster achter Cranmer hangt het beeld (in steen of in hout) van een bijna naakte vrouw. Wat moet dat beeld daar? Vragenderwijs oppert de biograaf dat het beeld een commentaar is op de positie van de evangelische staatsman (want dat was Cranmer ook): een kind van God en een van zijn verkorenen, maar ook gevangen in een gevallen schepping - Luthers simul justus et peccator (gelijkelijk gerechtvaardigd en zondaar).

En dan de vrouwen van Hendrik VIII. Catharina van Aragon, weduwe van zijn broer Arthur, schonk de koning geen mannelijke erfgenaam en dus wilde hij van haar af. Hij vroeg de paus het huwelijk ongeldig te verklaren, maar deze weigerde. Cranmer hielp de koning aan een oplossing. Engeland maakte zich los van Rome en de paus, de koning werd hoofd van de kerk, de aartsbisschop verklaarde het huwelijk voor ongeldig en Thomas More werd het slachtoffer en eindigde zijn leven op het schavot.

Anna Boleyn, de opvolgster van Catharina en moeder van Elizabeth I, was de Hervorming goed gezind, maar ook zij kwam ten val, beschuldigd van overspel. Cranmer was overtuigd van haar onschuld. Hij kwam voor haar op in een brief aan de koning. MacCulloch noemt de brief een voorbeeld van pastorale wijsheid en moed, openlijk betoonde hij zijn genegenheid voor de koningin.

Anderen denken anders over de handelwijze van Cranmer. In ieder geval verklaarde Cranmer ook dit huwelijk voor ongeldig en kwam Anna Boleyn op het schavot terecht.

Jane Seymour stierf bij de geboorte van Edward en toen Cranmer hoorde dat Hendrik zou trouwen met Anna van Cleef wist hij dat het niets zou worden. Het werd ook niets, maar zij bracht het er tenminste levend van af. Catharina Howard echter deelde het lot van Anna Boleyn, ook zij werd onthoofd en alleen Catharina Parr overleefde de koning.

Bij de lotgevallen van al die vrouwen was Cranmer betrokken. Na Edward VI kwam Mary, 'Bloody Mary' (bloeddorstige Marie), zoals zij later werd genoemd en door deze vrouw kwam er een gewelddadig einde aan het leven van Cranmer. Mary haatte Cranmer. Cranmer werd gevangen genomen en er volgde een langdurig proces. Hij werd gedwongen toe te zien hoe zijn vrienden, de bisschoppen Hugh Latimer en Nicholas Ridley, op de brandstapel hun leven eindigden. Dat was voor hem een traumatische ervaring. Cranmer verviel tot wanhoop en bijna was hij de zaak der Hervorming ontrouw geworden en als een afvallige gestorven. Hij herriep wat hij had geleerd en zei terug te willen keren tot de moederkerk. Maar wanneer op de laatste dag van zijn leven wordt verwacht dat Cranmer als een boetvaardige rooms-katholiek in de Universiteitskerk van Oxford het woord zal voeren, zegt hij voor de verzamelde menigte dat wat hij had geschreven en ondertekend “tegenovergesteld was aan de waarheid die ik in mijn hart dacht; wat ik schreef was uit angst voor de dood”. “Wat de paus betreft, ik weersta hem als vijand van Christus met al zijn valse leer. Ik geloof zoals ik het heb onderwezen....”

In de laatste dagen van zijn leven spelen nog twee vrouwen een rol, zijn rooms-katholieke en zijn protestantse zuster. De protestantse zuster won het pleit. In de kerk had hij uitgeroepen: “Aangezien mijn hand aanstoot heeft gegeven door te schrijven wat tegengesteld was aan wat in mijn hart leefde, zal mijn hand eerst gestraft worden”. Op de brandstapel stak hij eerst zijn rechterhand in de vlammen, zoals de toeschouwers zagen. Daarna herhaalde hij de woorden van de martelaar Stefanus: 'Heer Jezus, ontvang mijn geest...'. MacCulloch heeft een bewonderenswaardig boek geschreven, de biografie die Cranmer verdient.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden