BoekrecensieKlassiekers

Genadeloze kijk op de bittere verschrikking die het huwelijk kan zijn

null Beeld

De lockdown biedt een goede gelegenheid voor het (her)lezen van klassieke huwelijksromans. Deze week: Een nagelaten bekentenis van Marcellus Emants uit 1894.

Het huwelijk van Willem Termeer met zijn Anna moet wel een van de meest heilloze verbintenissen zijn ooit in de Nederlandse literatuur beschreven. A match made in hell. Marcellus Emants, de bedenker ervan in zijn beroemde roman Een nagelaten bekentenis, windt er geen doekjes om. De lezer weet vanaf de eerste pagina’s dat Willem zijn vrouw op laffe wijze ombrengt, omdat hij haar niet langer verdraagt. En dat terwijl Anna een inschikkelijke vrouw blijkt, vol plichtsbesef, die haar miserabele man niet eens het huwelijksbed ontzegt, althans in het begin niet.

Maar wat een vreselijk sujet is Willem Termeer, echt een van de ergste mannen uit de literaire canon. In De geschiedenis van de Nederlandse literatuur wordt hij een ‘loser’ genoemd, en dat is nog een milde kwalificatie, je kunt hem evengoed een cynisch mispunt noemen, of een onversneden egoïst.

null Beeld
Beeld

Nu leert de lezer hem vooral kennen door zijn eigen getuigenis en dat moet gezegd, Termeer heeft ook bepaald geen hoge dunk van zichzelf. Integendeel, hij ziet met analytische precisie waar het in zijn karakter allemaal aan schort, alleen is hij niet in staat er iets aan te doen. Hij lijkt een willoze prooi van het lot. Het is immers erfelijk bepaald dat hij zo’n rotzak is geworden, het was het liefdeloze huwelijk van zijn ouders dat hem zo gemaakt heeft.

Zelfverklaard misbaksel

Zijn buurman, ex-dominee De Kantere plakt er nog een schappelijk etiket op en noemt Termeer ‘cerebraal’, om aan te geven dat hij geen gevoelsmens is. Maar dat is hij, ondanks zijn liefdeloosheid, misschien wel degelijk: bang voor van alles, vol irrationele afkeer voor de grijsheid en voorspelbaarheid van het burgerlijk bestaan, een mislukt kunstenaar ook nog, maar je bent geneigd zijn eigen weergave van zijn stuitende karakter zo serieus te nemen dat je hem meer gelooft dan de buitenwereld die hem nog wel enig krediet wil geven.

null Beeld
Beeld

Zelfverklaard misbaksel Willem Termeer is na een aanloop waarin hij zich als ‘mefistofelische Don Juan’ aanstelde door bijvoorbeeld, van zichzelf walgend, ‘ín een publiek huis een genot te kopen’, blijven plakken aan een hoogstaand schepsel dat ondanks alles het huwelijk probeert te redden, want scheiden wil Anna niet. Haar vertrouwensman De Kantere ziet nog wel mogelijkheden voor dit faliekant mislukte huwelijk: ‘Het zijn niet altijd de slechtste huwelijken, waar man en vrouw zich weinig met elkander schijnen te bemoeien.’ Hij gelooft, met de filosoof Von Feuchtersleben, dat je als je maar wilt jezelf kunt verbeteren, maar aan Termeer is dat soort idealisme niet besteed. Zijn kolossale minderwaardigheidscomplex annex betrekkingswaan bezorgen hem een gloeiende jaloezie jegens de zalvende ex-dominee en diens vermeende flirt met zijn vrouw, die hem tenslotte ingeeft Anna te vergiftigen. Vandaar deze bekentenis, nagelaten, dus je kunt als lezer vermoeden dat hij inmiddels dood is, en dat is maar goed ook, denk je.

null Beeld
Beeld

Emants’ bekendste werk is vooral een borende studie naar de diepste en troebelste zielenroerselen van een mens maar en passant krijg je toch ook een kijkje in de huwelijksmoraal van zijn tijd, de maatschappelijke druk om de schijn hoog te houden, de schande van het scheiden (tegen beter weten in), Termeer die er dan maar een betaalde maintenée naast neemt. Je wordt er allemaal niet vrolijk van. In onze tijden zou dit stel allang netjes uit elkaar zijn gevallen wegens onverenigbaarheid van karakter, een heel hygiënische oplossing, en zou de noodzaak van deze onthutsende bekentenis zijn vervallen. Maar nu ze er toch is proef je genadeloos wat voor bittere verschrikking het huwelijk ook kan zijn.

null Beeld
Beeld

Marcellus Emants
Een nagelaten bekentenis
Auteursdomein; 239 blz. € 17,49

Lees ook:

Edmund White’s ‘Een gehuwde man’ geeft een prachtig tijdsbeeld van de jaren tachtig

De lockdown biedt een goede gelegenheid voor het (her)lezen van ‘klassieke’ huwelijksromans. Deze week: De gehuwde man van Edmund White uit 2000.

Tergend saai, dat huwelijksleven

Madame Bovary van Gustave Flaubert uit 1865.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden