Review

Geldproblemen lopen als een rode draad door de geschiedenis van ijsvereniging Thialf.

In deze miezerig winters kunnen we natuurijs wel vergeten. In schaatsstadion Thialf krijgen kinderen zelfs schaatsles, want voor je het weet zijn ze het door die ijsloze winters verleerd en dient het Heerenveense stadion alleen nog om een oud gebruik te koesteren. Maar ook het ontstaan van IJsvereniging Thialf honderdvijftig jaar geleden vond zijn oorsprong in scholing, zo toont de tentoonstelling 'Wereldwijd schaatsen. 150 jaar IJsvereniging Thialf' in het Willem van Harenmuseum in Heerenveen. Er hangen schilderijen met Hollandse schaatstaferelen, oude deelnemerslijsten, prenten, bekers en medailles van de kampioenen en tientallen schaatsen van over de hele wereld (inclusief de springskate, een Engelse 19e-eeuwse voorloper van de klapschaats).

door Jonathan Huseman

Schaatsen is al eeuwen een populair tijdverdrijf, als eind negentiende eeuw notabelen zich ermee gaan bemoeien 'ter fatsoenering en beschaving'. In Heerenveen richt Mr. Frederik Hessel van Beyma thoe Kingma op 15 februari 1855 de IJsvereniging Thialf op -vernoemd naar het knechtje van de Germaanse God Thor- ter 'bevordering [van] alle ijsvermaak: hardrijderijen op schaatsen, harddraverijen met paard en slede en alle andere bestaande of nog uit te vinden uitspanningen op het ijs'. De herberg en herenclub, vernoemd naar exploitant Mebius, dient als vergaderzaal.

De burgerij vond het nodig het volksvermaak en de wedstrijden te reglementeren, en de uitspattingen te beperken. Al sinds de jaartelling wordt er 'geschaatst', dat wil zeggen: mensen bewegen zich met een prikstok in de hand over het ijs voort op runderbotten. Het lijkt op een afbeelding uit vervlogen tijden meer op langlaufen. Ook in China en Japan was schaatsen een populaire manier van transport. De ijzers waren veel platter en dikker dan tegenwoordig: 'Hoe bar de Winter is, hy geeft nogthans vermaak,/ Als men maar lchyven heeft, dat is de grote zaak'.

De eerste wedstrijd stamt volgens de begeleidende tekst uit 1466. Later beginnen kasteleins 'hardrijderijen' te organiseren, over een afstand van 160 meter, voor een prijs van '15 gouden ducaten'. Zodra de eerste kou in de lucht is, staan hele krantenpagina's vol met aankondigingen dat 'Bij doorgaand vriezend Weder' wedstrijden verreden worden. Deelnemers betalen inschrijfgeld, de prijzen worden in de kroeg uitgereikt. Daarbij wordt flink gesjoemeld, sommige rijders verdelen onderling de wedstrijden om zoveel mogelijk geld in de wacht te slepen. Bovendien zetten schaatsers en toeschouwers het regelmatig op een drinken. Het burgerlijke beschavingsoffensief strekt zich in de tweede helft van de negentiende eeuw ook uit tot de schaatswereld. Van Thialf zijn oprichtingspapieren, een presentielijst en het reglement te zien (dat onder meer voorziet in een boete van drie gulden voor leden die weigeren het directeurschap op zich te nemen).

In 1894 koopt de vereniging ondanks penibele financiële situatie een lap grond net buiten Heerenveen, waar een grote natuurijsbaan verschijnt. In het midden konden de populaire kortebaanwedstrijden worden verreden, terwijl de buitenbaan geschikt is voor lange afstanden en daar omheen het publiek rondjes mocht draaien. Het viel de vereniging niet mee de ijsbaan draaiende te houden. Geldproblemen lopen als een rode draad door de geschiedenis van Thialf. Het bestuur ondernam van alles om de baan financieel uit te baten. In de zomer verhuurde de vereniging de baan als visvijver, voetbalveld, voor motorraces of tentoonstellingen. In 1910 wist Clement van Maasdijk zijn vliegtuig boven Thialf vier minuten in de lucht te houden, tot opwinding van de tienduizenden toeschouwers.

In 1890 had Thialf haar eerste internationale wedstrijd georganiseerd. De Amerikaan Joe Donoghue - 'Hij bewoog als een zwaan over de baan', schreef een toeschouwer - won. Hij kreeg zeshonderd gulden. Het zou nog tientallen jaren duren voor de Nederlandse schaatsers gewend raakten aan de langere afstanden (drie mijl bijvoorbeeld), die internationaal gemeengoed waren. Het Thialf-bestuur mengde zich nadrukkelijk in de internationalisering van de schaatssport. Voorzitter Van Heloma behoorde in 1892 tot de oprichters van de International Skating Union (ISU) in het Kurhaus in Scheveningen, die de regels uniformeert. Daar werd voor een ovale baan gekozen, evenals voor de vaste afstanden 500, 1500, 5000 en 10000 meter.

In die jaren wordt Jaap Eden tot driemaal toe wereldkampioen schaatsen (in 1893, 1895 en 1896. Overigens wordt hij in 1894 en 1895 óók wereldkampioen wielrennen). Begin twintigste eeuw nemen de Noren over. Oscar Mathisen wordt vijfmaal tot wereldkampioen gekroond tussen 1908 en 1914. Prompt importeert men noren uit Scandinavië, maar daar moeten de Friezen aanvankelijk niets van hebben. Zij zijn kortebaanliefhebbers. Het duurt tot de jaren '50 van de twintigste eeuw, als ze op eigen terrein worden verslagen door langebaanschaatsers op noren, voordat de Friezen de noren erkennen. Die zijn vanaf dat moment niet aan te slepen.

De dorpssmid, schoenmaker en timmerman die tot dan toe de schaatsen maakten, raken overvleugeld door verschillende fabrieken. Rondom Heerenveen doen Batavus, Nijdam, Vonk en de Friesche Schaatsfabriek goede zaken. De firma Nooitgedagt uit IJlst ligt overhoop met Duitsers die onder de naam 'Nooitgedacht' imitatieschaatsen op de markt brengen. Met een beroep op romantische taferelen hoopt de IJlster fabrikant de klanten te behouden: ,,Nooitgedagt! Die naam alleen al! Daar zit een heel winterlandschap in. Bevroren vaarten en plassen. Tenten met vlaggetjes. Rood-wit-blauw. Vreugde, beweging. Snorrend gerucht van blinkende ijzers over het ijsparket.''

Voorlopig is voor ijsparket de kunstijsbaan onmisbaar.

In 1966 krijgt Heerenveen als tweede van Nederland een kunstijsbaan, die in 1986 voor dertig miljoen gulden wordt overdekt. De hal beleeft meteen tal van hoogtepunten en wereldrecords. Vorig jaar nog werd Thialf van faillissement gered. Het hoort, zo lijkt het, bij haar geschiedenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden