Review

Gekwelde Mahlers en Freudiaanse vergissingen

Martin van Amerongen, 'Mahlers Mater Dolorosa', uitg. De Arbeiderspers, Amsterdam 1992, 114 blz. - 24,90

ROB SCHOUTEN

Het waren namelijk Gustav Mahler en Sigmund Freud en hun treffen bestond uit een soort ambulant bliksemconsult voor de componist, wiens zieleleven tegen het einde van zijn leven (hij stierf in 1911) ernstig gekneusd bleek te zijn. Veel commotie baarde het duo echter niet en ook in de overgeleverde Mahler- en Freud-teksten heeft het Leidse bezoek weinig of geen sporen nagelaten, zodat de gebeurtenis, vrij van historische rechten, braak ligt voor de fantasie.

Martin van Amerongen, die zich al geruime tijd specialiseert in dwarse studies over geromantiseerde en uitgekauwde kunstenaarslevens als die van Wagner, Mozart en Heine, zette het Leidse bezoek van de twee controversiele grootheden op het programma van zijn novelle 'Mahlers Mater Dolorosa' - na afloop ervan stelt hij zelf vast dat zij voor 100% bedacht en voor 98% waar is.

Een zwaarwichtig, diepgravend of zelfs maar ernstig verhaal is het overigens niet geworden. Eerder een tuiltje charmante scenes die een aardig beeld geven van een aantal brandende Weense kwesties in kunst en wetenschap rond de laatste eeuwwisseling.

De taferelen zijn allemaal gegroepeerd rond Mahlers psychische problemen, die door Freud verklaard werden uit, hoe kan het ook anders, een sterke moederbinding.

Van die moederbinding zou Mahlers begaafde vrouw Alma MahlerSchindler, het slachtoffer zijn geweest. In plaats van haar eigen niet onaanzienlijke begaafdheden te exploiteren werd ze door de tirannieke Mahler in een moederrol gedwongen. In dienst van zijn kunst moest ze hem gelukkig maken.

Omdat het huwelijk ook verder niet bevredigend geconsumeerd werd, nam Alma een minnaar, Walter Gropius met wie ze na Mahlers dood ook zou trouwen.

Mahler ontdekte dit en reageerde uiteraard geschokt, Alma dacht er echter niet aan haar echtgenoot op te geven.

Zijn biecht bij Freud leverde Mahler zelf weliswaar een verklaring voor zijn neuroses, maar Alma gaf niet veel voor de analyse van moederbinding en vaderbinding (die zij zelf zou hebben). Het boek begint dan ook zoals het begon. Alma ligt met Gropius in bed en beklaagt zich nog steeds over haar echtgenoot.

Ik krijg sterk de indruk dat Van Amerongen de Freudiaanse theorieen op een vriendelijke manier ietwat belachelijk maakt. De conclusie 'moederbinding' en 'vaderbinding' wordt bijna als een soort opgelegd pandoer voorgesteld. Ook de slotzin van de novelle, als Alma de jaloerse Gropius uitlacht, kan gelezen worden als een sneer naar de psychoanalyse: "Zoek toch niet overal iets achter! Ik bedoel er echt niets mee!" En als Freud zelf aan het woord komt, doet Van Amerongen al evenmin moeite het clichebeeld van Freud als grossier in symboolduidingen te nuanceren:

"'Dat de voet in de mythologie een seksueel object was, zal u bekend zijn,' sprak Freud. 'De bontkraag dankt op zijn beurt de rol van fetisj ongetwijfeld aan de associatie met de beharing van de mons Veneris. Zo is ook de stropdas een onmiskenbaar symbool van de penis a. omdat hij een karakteristiek is van de mannelijke kleding, b. iets langs is dat naar beneden bungelt, c. de in het onderbewuste levende wens representeert een fenomeen te zijn dat men persoonlijk uit kan zoeken, een attribuut dat zo fraai oogt als men zelf graag wil - iets wat bij het mannelijk genitaal, mijne heren collega's, helaas zelden het geval is.' "

Ook het beeld van Mahler in deze novelle wijkt niet af van het gangbare, dat van de gekwelde, compromisloze kunstenaar.

In een aantal opzichten geeft Van Amerongen gekleurde beelden van de hoofdrolspelers, wat overigens zijn goede en literaire recht is. Maar dat bij voorbeeld Mahler zich een slachtoffer zou hebben gevoeld van een ononderdrukbare neiging om in zijn composities verheven passages met banale fragmenten af te wisselen, wil er bij mij niet helemaal in.

Ook de in de mond van Freud gelegde opmerking over de zin van neuroses voor het kunstenaarschap, lijkt me niet authentiek: 'professioneel streef ik naar een samenleving die vrij van neuroses is, terwijl ik tegelijkertijd (...) de heimelijke vrees koester dat zo'n neurosevrije samenleving een samenleving zonder kunstenaars, zonder dwarsliggers, zonder Einzelganger zal zijn.'

De aardigheid van 'Mahlers Mater Dolorosa' zit vooral in de wijze waarop de auteur een groot aantal historische personages opvoert, die allemaal als satellieten rond het tweetal Freud-Mahler cirkelen. Van Amerongen doet dat niet, zoals Louis Ferron in zijn vroeger romans, in een fantastische contekst, maar via eenvoudige, bijna toneelachtige dialogen.

Het boek valt in twee delen uiteen, het eerste waarin stemmen uit de Weense cultuur van rond de eeuwwisseling opklinken, de tweede met de excursie door Leiden.

Een dramatische noodzaak om tussen de bedgesprekken van Alma en Gropius, de discussie van Bruno Walter met een muziekcriticus, de scheldbrief die Freud uit Holland ontvangt en andere gefictionaliseerde historische tafereeltjes door, ook Hitler en Seyss-Inquart met wat antisemitische boutades te laten opdraven, is er niet, maar zo'n uitstapje geeft wel de aparte toets aan dit Mahler-Freud boekje.

'Mahlers Mater Dolorosa' heeft weliswaar soms iets van een essay in de vorm van toneeltjes maar het is toch vooral ook met een knipoog geschreven. Daarvan getuigt de Freudiaanse vergissing die Van Amerongen Gustav Mahler laat maken, nota bene in aanwezigheid van de auctor intellectualis zelf. Mahler leest het onderschrift van een Mariabeeld als: Al Ma Reg. I sancto. "'De Weense zielearts luisterde oplettend toe. 'Ik moet u teleurstellen, Herr Direktor,' zei hij. 'Uw wens is de vader van de gedachte. er staat niet Al Ma, maar Al Mo.' "

Voor de werkelijk historische gegevens waarop zijn novelle is gebaseerd geeft Van Amerongen een waarlijk imposante literatuurlijst op, die echter in het motto van het boekje geloochenstraft wordt. Van Amerongen gaf zijn tekst namelijk als devies mee de uitspraak van Tennesse Williams: 'I don't tell the truth, I tell what ought to be the truth.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden